Τα 3 βασικά

1. Δεν μπορεί να πάει χαμένη τόση θερμότητα

Η συνολική ηλεκτρική ισχύς των υφιστάμενων ελληνικών data centers ανέρχεται σε περίπου 44 MW, ενώ άλλα 533 MW βρίσκονται υπό κατασκευή/σχεδιασμό. Αυτό το μέγεθος αντιστοιχεί σε ετήσια κατανάλωση 480.000 νοικοκυριών. Η εγκατάστασή τους επιτρέπεται σχεδόν παντού (από βιομηχανικά πάρκα έως οικιστικές περιοχές), ενώ κέντρα κάτω των 20 MW εξαιρούνται από πλήρη μελέτη περιβαλλοντικών επιπτώσεων.

Το πρώτο ερώτημα που προκύπτει είναι τι θα σημαίνει αυτό για τους λογαριασμούς ρεύματος. Στις χώρες όπου ήδη λειτουργούν, τρεις μηχανισμοί ανεβάζουν τους λογαριασμούς όλων: μετακύλιση κόστους νέων υποδομών στο γενικό δίκτυο, marginal pricing όπου η ακριβότερη μονάδα ορίζει την τιμή για όλους, και ισχυρότερη διαπραγματευτική θέση παραγωγών ακριβής ενέργειας. Στις ΗΠΑ οι λογαριασμοί κοντά σε data centers έχουν φτάσει στo +267%. Στην Ιρλανδία ο μέσος όρος είναι +€100/χρόνο. Στη Λουιζιάνα η Meta κάλυψε μόνο τα μισά από $3 δισ. σε νέα παραγωγή με τα υπόλοιπα να μοιράζονται στους ντόπιους καταναλωτές. Δύο πιθανές λύσεις: λειτουργία «behind the meter» με ιδιωτική παραγωγή (όπως δρομολογείται στο data center της ΔΕΗ στην Κοζάνη) ή ενσωμάτωση ως ρυθμιστές του δικτύου που απορροφούν φθηνή ΑΠΕ τις ώρες χαμηλής ζήτησης.

Πέρα από το ρεύμα, σχεδόν όλη αυτή η ισχύς καταλήγει ως θερμότητα που πρέπει να απομακρυνθεί, με τα συστήματα ψύξης να καταναλώνουν σημαντικές ποσότητες νερού: ο διεθνής μέσος όρος (Water Usage Effectiveness) είναι 1,8 λίτρα ανά kWh ηλεκτρικής ενέργειας, με εύρος 1-9 λίτρα ανάλογα με το κλίμα και τη μέθοδο. Για τα 533 MW υπό κατασκευή, αυτό μεταφράζεται σε ~5 με ~42 εκατομμύρια κυβικά μέτρα νερού ετησίως με 100% λειτουργικότητα.

Προσωπικά, δεν με απασχολεί τόσο το αν θα βρούμε νερό αντίστοιχο με το 1%-9% της ετήσιας κατανάλωσης της Αττικής (εδώ και εδώ). Με απασχολεί όμως μια τρίτη διάσταση - η οποία είναι και ευρωπαϊκή υποχρέωση - που δεν έχω παρατηρήσει να συζητάμε: τι κάνεις με τη θερμότητα που παράγεται.

Ενδεικτικά, στο Espoo της Φινλανδίας το project Microsoft/Fortum θα καλύπτει το 40% του τοπικού δικτύου τηλεθέρμανσης (250.000 κάτοικοι) και το Stockholm Data Parks ζεσταίνει 30.000 διαμερίσματα. Όπου δεν υπάρχει δίκτυο τηλεθέρμανσης, υπάρχουν εναλλακτικές: η βρετανική Deep Green τοποθετεί μικρά data centers απευθείας μέσα σε δημόσια κολυμβητήρια, η νορβηγική Green Mountain τροφοδοτεί το μεγαλύτερο επίγειο ιχθυοτροφείο πέστροφας στον κόσμο, και η γερμανική NeoCarbon (disclaimer: η Astylab Ventures έχει επενδύσει στη NeoCarbon) χρησιμοποιεί τη θερμότητα για δέσμευση CO2.

2. Το αυτοκίνητο δεν είναι επιλογή

Στις 18 πόλεις της Ευρώπης και της Βόρειας Αμερικής που μελέτησε ομάδα ερευνητών, μόνο δύο είναι δομικά πιο φιλικές στα ΜΜΜ απ’ ό,τι στο αυτοκίνητο: το Παρίσι και η Ζυρίχη. Ο νέος Δείκτης Εξάρτησης από το Αυτοκίνητο (Car Dependency Index, CDI) συγκρίνει πόσες ευκαιρίες (δουλειές, υπηρεσίες, αναψυχή) μπορεί κανείς να φτάσει σε εύλογο χρόνο με αυτοκίνητο και πόσες με ΜΜΜ.

Το πιο διδακτικό εύρημα έρχεται από τη μελέτη της Βιέννης. Όταν συγκρίνεις κοινότητες με παρόμοιο εισόδημα αλλά διαφορετικό CDI, εμφανίζεται ένα καθαρό μοτίβο: η εξάρτηση προβλέπει την ιδιοκτησία αυτοκινήτου ανεξάρτητα από την επίδραση του εισοδήματος. Το αυτοκίνητο, σε αυτές τις γειτονιές, δεν είναι επιλογή.

Στη Ρώμη, οι ερευνητές προσομοίωσαν τι θα συνέβαινε με τις δύο νέες γραμμές μετρό που σχεδιάζονται. Στις 10 περιοχές με τη μεγαλύτερη βελτίωση, το CDI πέφτει από επίπεδο Ρώμης σε επίπεδο Μονάχου ή Βαλένθια. Σε επίπεδο πόλης η μέση μείωση είναι μικρότερη, αλλά αρκετή για να μειώσει το ποσοστό όσων πάνε στη δουλειά με αυτοκίνητο κατά 5 ποσοστιαίες μονάδες, που αντιστοιχούν σε 60.000 λιγότερες ημερήσιες μετακινήσεις στη δουλειά με αυτοκίνητο. Το συμπέρασμα των ερευνητών είναι γνώριμο: οι μεμονωμένες παρεμβάσεις δεν αρκούν. Για να αλλάξει η συνολική εικόνα μιας πόλης χρειάζεται συντονισμένη επέκταση δικτύου.

Η Αθήνα δεν είναι στο δείγμα, αλλά η μέθοδος είναι ανοιχτή και αναπαραγώγιμη με δωρεάν δεδομένα (OpenStreetMap, WorldPop, OSRM, GTFS). Η λογική (μικρός πυρήνας με μετρό, εκτεταμένα προάστια χωρίς, προαστιακός που λειτουργεί σαν να μην υπάρχε) λέει πως θα τοποθετούμασταν κοντά στη Ρώμη. Αν τρέξει κάποιος την άσκηση, ας μοιραστεί το αποτέλεσμα!

3. Η Μαδρίτη που χτίζει

Σε 12 χρόνια, η Μαδρίτη τριπλασίασε το δίκτυο μετρό της χτίζοντας 56 χλμ. στο 1/23 του κόστους ανά χλμ. της Νέας Υόρκης. Τα κατάφερε μέσω συγκεντρωμένης πολιτικής λογοδοσίας: ένα όργανο σχεδιασμού-χρηματοδότησης-κατασκευής, ταχείες αδειοδοτήσεις, μόνιμη εσωτερική ομάδα μηχανικών, και καθαρές επιλογές μεταξύ τεχνολογιών αντί για ταυτόχρονη επιδίωξη όλων των στόχων. Παράλληλα, την τελευταία δεκαετία η Ισπανία αύξησε τον κατώτατο μισθό κατά 60%, τριπλασίασε τη φωτοβολταϊκή της ισχύ ξεπερνώντας τα 41 GW, και η Μαδρίτη πρόσθεσε 500.000 κατοίκους από το 2000. Είναι μια από τις λίγες παλιές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες που μεγαλώνει αντί να συρρικνώνεται και έχει το υψηλότερο προσδόκιμο ζωής στην Ευρωπαϊκή Ένωση (πάνω από 85 έτη). Επιπλέον, έσπασε φέτος ρεκόρ με 11,2 εκατ. τουρίστες (με το γνωστό τίμημα - κάποιοι αποκαλούν τη νέα Μαδρίτη το «Νέο Μαϊάμι»).

Η μεγαλύτερη όμως δοκιμασία είναι η στέγαση, και εδώ η Ισπανία διχάζεται. Η Μαδρίτη στοχεύει σε πάνω από 200.000 νέες κατοικίες μέσα στη δεκαετία μέσω επιτάχυνσης αδειοδοτήσεων (από 13 μήνες σε 71 ημέρες) και απελευθέρωσης γης. Η Βαρκελώνη επιλέγει το αντίθετο: ελέγχοι ενοικίων από τον Μάρτιο του 2024, απαγόρευση βραχυπρόθεσμων ενοικιάσεων από το 2028, διπλασιασμός κοινωνικής κατοικίας από 6% σε 15% μέχρι το 2045, και μόλις 1.195 αδειοδοτήσεις στην πόλη το 2025 (χαμηλό δεκαετίας).

Δύο χρόνια μετά την επιβολή του ελέγχου ενοικίων, τα ενοίκια στη Βαρκελώνη έχουν πέσει 3%, αλλά το κόστος ανά τ.μ. έφτασε σε ιστορικό υψηλό €24 τον Σεπτέμβριο του 2025. Πώς γίνεται αυτό; Τα διαμερίσματα γίνονται μικρότερα (από 75 σε 71 τ.μ. ο μέσος όρος). Το απόθεμα μακροχρόνιων μισθώσεων κατέρρευσε 56%, οι εποχικές μισθώσεις (temporada: συμβόλαια 1-11 μηνών που παρακάμπτουν τον έλεγχο ενοικίων) πέρασαν από 7% σε 64% της προσφοράς στο τέλος του 2025, και η Μαδρίτη έχει σήμερα δέκα φορές περισσότερα μακροχρόνια διαμερίσματα από τη Βαρκελώνη με συγκρίσιμο μητροπολιτικό πληθυσμό.

Το πιο ειλικρινές σχόλιο πάνω σε αυτή την εικόνα δεν έρχεται από τους πολέμιους της ρύθμισης. Έρχεται από την Carme Trilla, πρόεδρο του Observatori Metropolità de l'Habitatge της Βαρκελώνης: «Ο έλεγχος ενοικίων δεν επιτίθεται στο βαθύτερο πρόβλημα, που είναι η έλλειψη προσφοράς.» Υπερασπίζεται τη ρύθμιση ως μεταβατικό μέτρο για την προστασία υφιστάμενων ενοίκων μέχρι να χτιστεί κοινωνική κατοικία — κάτι που όντως μπορεί να καταφέρει.

Η Μαδρίτη αποδεικνύει ότι μια παλιά πόλη μπορεί να μεγαλώνει αν το κράτος κάνει τη δουλειά του. Το ερώτημα τώρα είναι αν το ίδιο μοντέλο μπορεί να εφαρμοστεί στα δύσκολα που έρχονται: να μη χαθεί ο χαρακτήρας της πόλης και να παραχθεί αρκετή στέγη ώστε η ρύθμιση να μη χρειάζεται.

Ελλάδα

• Επιβεβαίωση από τον ΟΑΣΑ για όσα συζητήσαμε στο προηγούμενο Πολεοσκόπιο: το νέο Στρατηγικό Σχέδιο Μεταφορών της Αττικής βάζει ως προτεραιότητα την πύκνωση των δρομολογίων του Προαστιακού ώστε να λειτουργεί ως γραμμή μετρό. Με δύο μόνο επιπλέον συρμούς, ο άξονας Πειραιάς-ΣΚΑ θα μπορούσε να φτάσει συχνότητες 15 λεπτών αντί για έναν συρμό ανά ώρα σήμερα. Τρεις οι προϋποθέσεις: ολοκλήρωση της υπογειοποίησης στα Σεπόλια μέχρι το 2027, αναβάθμιση του παραμελημένου τμήματος Λαρίσης-Πειραιά (κακές γραμμές, ισόπεδες διαβάσεις, χωρίς τηλεδιοίκηση), και επέκταση της τηλεδιοίκησης σε όλο το δίκτυο.

• Ο ΟΑΣΑ παρουσίασε επίσης νέο χάρτη μετρό για το 2045, με προτεραιότητα μετά τη Γραμμή 4 δύο νέες γραμμές (κυκλική και ημικυκλική).

• [🎧] Συζήτηση με τη Ντόρα Γαλάνη για την ανάπλαση της Διονυσίου Αρεοπαγίτου και πολλά άλλα.

• Η κυβέρνηση υπέγραψε ΚΥΑ για on-bill financing: ενεργειακές αναβαθμίσεις (αντλίες θερμότητας, κουφώματα, μόνωση) χωρίς αρχικό κεφάλαιο, με αποπληρωμή μέσω του λογαριασμού ρεύματος.

• Η Golden Visa των 250.000 ευρώ διατηρήθηκε στην Αττική μόνο για αλλαγές χρήσης: γραφεία, καταστήματα και βιοτεχνικοί χώροι που μετατρέπονται σε κατοικίες. Σύμφωνα με το Πανελλαδικό Δίκτυο E-Real Estates, το 10-15% των επενδύσεων αφορά πλέον αγορές ολόκληρων κτιρίων 600-1.000 τ.μ. που σπάνε σε 8-12 διαμερίσματα 40-70 τ.μ. και πωλούνται γύρω στις 250.000 ευρώ ανά μονάδα.

• Η κανονιστική του Δήμου Αθηναίων για τα πατίνια ψηφίστηκε τον Νοέμβριο του 2025, θα ξαναψηφιστεί στις 14 Μαΐου μετά τις αλλαγές που ζήτησε η Αποκεντρωμένη Διοίκηση Αττικής, και θα εφαρμοστεί όταν εφαρμοστεί. Αφαιρέθηκαν οι ζώνες πλήρους απαγόρευσης γύρω από την Ακρόπολη και το ιστορικό κέντρο.

• Το WIRED Greece ακολούθησε το OpenCouncil στην Ορεστιάδα.

  

• Ανεξάρτητη πλατφόρμα που στοχεύει αφενός στην καταγραφή των δημοσίων συμβάσεων που σχετίζονται με την πρόληψη και αντιμετώπιση δασικών πυρκαγιών και αφετέρου στην παρακολούθηση των πυρκαγιών στην Ελλάδα.

• Δύο σοβαρά περιστατικά road rage μέσα σε λίγες ώρες σε Παγκράτι και Γαλάτσι, και στις δύο περιπτώσεις για μία θέση πάρκινγκ (22χρονη και 45χρονος στο νοσοκομείο). Από το 2023 έχουν δημοσιοποιηθεί τουλάχιστον επτά σοβαρά περιστατικά (δύο με νεκρούς) και μόνο ένας ιατροδικαστής στην Αθήνα έχει εξετάσει 30 θύματα σε 2 χρόνια.

• Στρεσόμετρο σε 1.023 κατοίκους Αθήνας και Θεσσαλονίκης: 57% παρουσίασαν αγχώδη συμπτώματα, 46,5% καταθλιπτικά τις τελευταίες δύο εβδομάδες, μέσο σκορ στρες 48,53/100. Οι δύο μεγαλύτεροι επιβαρυντικοί παράγοντες είναι η οικονομική δυσχέρεια και ο χρόνος μετακίνησης (το 35% του δείγματος μετακινείται πάνω από μία ώρα την ημέρα).

• Τι έμαθε στον Δημήτρη μια εξάμηνη δοκιμή e-bike για τη μεταφορά δύο παιδιών (2 και 6 ετών) στην Κυψέλη. Συνυπογράφω.

Αστική Ζωή

• Νέα μελέτη του King's College London σε 498 βρέφη: όσα εκτέθηκαν σε υψηλά επίπεδα διοξειδίου του αζώτου και αιωρούμενων σωματιδίων στο πρώτο τρίμηνο της εγκυμοσύνης, είχαν σημαντικά χαμηλότερη επίδοση σε γλωσσικά τεστ στους 18 μήνες.

• Δέκα χρόνια Sadiq Khan στο Λονδίνο: ULEZ σε ολόκληρο το Greater London, 640.000 νέα δέντρα, τετραπλασιασμός ποδηλατικού δικτύου, πλήρης πεζοδρομοποίηση Oxford Street μέχρι το τέλος του καλοκαιριού, αποεπένδυση του συνταξιοδοτικού από ορυκτά καύσιμα. Το όριο 20 mph έχει αποτρέψει 250+ θανάτους. Το NO2 έπεσε εντός ορίου για πρώτη φορά από το 2010, όταν η εκτίμηση του King’s College το 2019 ήταν ότι θα έπαιρνε 193 χρόνια χωρίς επιπλέον δράση. Η στρατηγική του Khan: «καλύτερα να αντιγράψεις καλά παρά να εφεύρεις άσχημα».

• Σε 140 ημέρες κάποιος φωτογράφισε και τα 2.549 υπαίθρια γήπεδα μπάσκετ του Χονγκ Κονγκ, μία πόλη που στριμώχνει το παιχνίδι όπου χωρά: σε ταράτσες, σε πάρκα, ανάμεσα σε ουρανοξύστες.

• [🎧] Νέα έκθεση των Alice Ferguson και Tim Gill για τον παιδοκεντρικό σχεδιασμό δρόμων: 75.000 παιδιά πεζοί και ποδηλάτες (0-19 ετών) σκοτώνονται ετησίως από οδηγούς παγκοσμίως (τα τροχαία είναι η πρώτη αιτία θανάτου σε παιδιά και εφήβους, πάνω από καρκίνο, πνιγμό και ελονοσία). Στο ΗΒ οι θάνατοι παιδιών πεζών έχουν μειωθεί από τη δεκαετία του ‘80, αλλά όχι επειδή έγιναν οι δρόμοι ασφαλέστεροι αλλά επειδή τα παιδιά έχουν απομακρυνθεί πλέον από αυτούς με κόστος στη σωματική κίνηση, την κοινωνικοποίηση και την ανεξαρτησία τους.

  

• Η Πόλη του Μεξικού βυθίζεται 25 εκατοστά ετησίως σύμφωνα με νέα δορυφορικά δεδομένα της NASA και έχει χάσει συνολικά 12 μέτρα ύψος σε λιγότερο από έναν αιώνα.

• Η Νέα Ορλεάνη από την άλλη, έχει περάσει το «σημείο μη επιστροφής» και η μετεγκατάσταση των 360.000 κατοίκων της πρέπει να ξεκινήσει τώρα, καθώς εντός του αιώνα η ακτογραμμή της νότιας Λουιζιάνας θα υποχωρήσει έως και 100 χλμ. προς το εσωτερικό.

• Στη Σιγκαπούρη το 76% των πολιτών ζει σε δημόσια κατοικία (HDB), η ιδιοκατοίκηση ξεπερνά το 90%, και η μέση τιμή σπιτιού είναι 3,8 φορές το διάμεσο εισόδημα. Όμως οι τιμές των HDB έχουν ανέβει πάνω από 50% από την πανδημία, και νέα μελέτη δείχνει το γιατί: μόλις η στέγη γίνει το βασικό συνταξιοδοτικό περιουσιακό στοιχείο των ιδιοκτητών, αυτοί μετατρέπονται σε NIMBYs και εμποδίζουν καθετί που μπορεί να φέρει πτώση τιμών.

• Οι Αμερικανοί θέλουν να ξαναγνωρίσουν τους γείτονές τους: ομαδικές συνομιλίες κτιρίων και τετραγώνων, αμοιβαία βοήθεια με τα παιδιά, αυτοοργάνωση σε τοπικές κρίσεις.

• Στο Bloomberg CityLab της Μαδρίτης, η Αν Ινταλγκό συνόψισε τη 12ετή θητεία της στο Παρίσι σε μία φράση: «Η λύση ήταν εύκολη: λιγότερα αυτοκίνητα στην πόλη».

• [📹] Οι στάσεις λεωφορείων στο Βέλγιο συλλέγουν βρόχινο νερό για τον καθαρισμό των δρόμων και το πότισμα των φυτών της περιοχής.

• Η Σαρλότ της Βόρειας Καρολίνας παρέχει άτοκα δάνεια έως $80.000 σε ιδιοκτήτες για να χτίσουν δεύτερες, μικρότερες κατοικίες (ADUs) στις αυλές τους, με τον όρο να τις ενοικιάζουν για 8 χρόνια σε νοικοκυριά με χαμηλότερα εισοδήματα.

• Φανταστικό ηχητικό έργο που μετατρέπει τους ~800 συρμούς του μετρό της Νέας Υόρκης σε ζωντανό τζαζ συγκρότημα: κάθε τρένο μία νότα.

  

Βιώσιμη κινητικότητα

• Μελέτη του IIHS σε 593.454 διαδρομές: όσο πιο γρήγορα οδηγείς, τόσο πιο πιθανό να χρησιμοποιήσεις το κινητό σου.

• Σύνοψη ειδικών για τη μείωση εξάρτησης από το αυτοκίνητο. Τα φτηνά εισιτήρια ωφελούν κυρίως όσους ήδη παίρνουν ΜΜΜ. Στο Μύνστερ και τη Στοκχόλμη, πιλοτικά κλεισίματα δρόμων πριν τη μόνιμη εφαρμογή έδειξαν ότι, μόλις οι κάτοικοι ζήσουν τη διαφορά, η αντίθεση μαλακώνει. Στη Βόρεια Αμερική, η πολιτισμική σύνδεση των ΜΜΜ με τη φτώχεια παραμένει εμπόδιο που στην Ευρώπη δεν υπάρχει (αλλά ίσως υπάρχει στην Ελλάδα;).

• Η Τζακάρτα πέρασε από την πιο κορεσμένη πόλη του πλανήτη το 2014 στην 24η σήμερα. Έφτιαξε το μεγαλύτερο BRT δίκτυο στον κόσμο (γρήγορα λεωφορεία σε αποκλειστικές λωρίδες), μετρό χρηματοδοτημένο από ιαπωνικό δάνειο 0,1% και ελαφρύ μετρό, με αποτέλεσμα το μερίδιο χρήσης ΜΜΜ να αυξηθεί από 2% (2015) σε 10% (2024).

• Στο Σαν Φρανσίσκο, το SFpark με δυναμικές τιμές μείωσε 43% τον χρόνο αναζήτησης πάρκινγκ, ενώ στο Πόρτλαντ, ζώνες διανομών μηδενικών εκπομπών μείωσαν 60% τον χρόνο φορτοεκφόρτωσης και 40% το διπλοπαρκάρισμα.

• Τον Μάρτιο, πρώτο μήνα μετά τους βομβαρδισμούς στο Ιράν: οι πωλήσεις ηλεκτρικών αυτοκινήτων αυξήθηκαν 44% σε Γαλλία, Γερμανία και Βρετανία (206.200 οχήματα), 67% στην Ιταλία και 68% στην Αυστραλία.

Τεχνολογία

• Διαδραστικός οδηγός για το πώς λειτουργεί το GPS.

• Η Joby Aviation δοκιμάζει στη Νέα Υόρκη ηλεκτρικό αεροσκάφος κάθετης απογείωσης που καλύπτει τη διαδρομή JFK–Μανχάταν σε 10 λεπτά αντί για μία ώρα, με κόστος ~$200.

Τα 3 βασικά

1. Αστικός σχεδιασμός με επίκεντρο τον σιδηρόδρομο

Στην Ιαπωνία το 28% των επιβατικών χιλιομέτρων γίνεται με τρένο — έναντι 0,25% στις ΗΠΑ. Η JR East μεταφέρει τετραπλάσιους επιβάτες από όλο το βρετανικό σιδηροδρομικό δίκτυο, με μηδενική κρατική επιδότηση. Η εύκολη εξήγηση είναι η κουλτούρα: οι Ιάπωνες είναι κονφορμιστές, οι Αμερικανοί λατρεύουν το αυτοκίνητο. Δεν είναι αυτός ο λόγος όμως που η χώρα που φτιάχνει τα Toyota, Nissan και Honda, προτιμά το τρένο αλλά η πολιτική.

Πρώτο: οι σιδηροδρομικές δεν είναι απλώς μεταφορείς. Η Tokyu, μία από τις παλαιές ιδιωτικές του νότιου Τόκιο, χτίζει σπίτια, λειτουργεί σούπερ μάρκετ, νοσοκομεία, μουσεία και γηροκομεία γύρω από τους σταθμούς της. Η γραμμή Den’en Toshi κάλυψε 3.100 εκτάρια αγροτικής γης και ο πληθυσμός της περιοχής ανέβηκε από 42.000 το 1954 σε πάνω από μισό εκατομμύριο σήμερα. Ο μεταφορέας δηλαδή εισπράττει μέρος της αξίας που δημιουργεί το τρένο στους προορισμούς και δεν περιορίζεται μόνο στα εισιτήρια.

Δεύτερο: στην Ιαπωνία απαγορεύεται το παρκάρισμα στον δημόσιο δρόμο. Πριν αγοράσεις αυτοκίνητο, πρέπει να αποδείξεις ότι έχεις ιδιωτική θέση στάθμευσης. Το κεντρικό Τόκιο έχει 23 θέσεις στάθμευσης ανά 10.000 τετραγωνικά μέτρα, όταν το Λος Άντζελες έχει 263 και το Μανχάταν 60. Η μέση αστική οικογένεια στο Τόκιο πληρώνει τριπλάσια για αυτοκίνητο απ’ ό,τι για ΜΜΜ ($1.350 έναντι $450 ετησίως). Τα ιαπωνικά αυτοκίνητα ανταγωνίζονται το τρένο σε ίσους όρους, χωρίς την κρυφή επιδότηση της δωρεάν δημόσιας στάθμευσης.

Τρίτο: η ιδιωτικοποίηση του 1987 έσπασε το κρατικό μονοπώλιο σε έξι περιφερειακές εταιρείες, με κάθε μία να κατέχει γραμμές, σταθμούς, τρένα και real estate, και τους επέβαλε ανώτατα όρια στα εισιτήρια που τις σπρώχνουν να μεγιστοποιήσουν επιβάτες αντί για τιμές.

2. Έχουμε ήδη μια ακόμα γραμμή μετρό, απλά δεν τη λειτουργούμε

Όπως είδαμε στην Ιαπωνία, ο σιδηρόδρομος μπορεί να γίνει η ραχοκοκαλιά μιας πόλης όταν αντιμετωπίζεται ως τέτοιος. Στην Αττική, έχουμε ήδη τις ράγες, περνάει διπλό ηλεκτροδοτούμενο σιδηροδρομικό δίκτυο 50 χλμ. δίπλα στους πιο κορεσμένους οδικούς άξονες της πόλης, αλλά λείπει η λογική.

Όπως αναλύει ο τοπογράφος μηχανικός Στέφανος Κατσώλης, με παρεμβάσεις χαμηλού κόστους — πύκνωση στάσεων και δρομολογίων, σύνδεση με το μετρό, κοινός χάρτης — αυτό το δίκτυο θα μπορούσε να λειτουργεί ως ακόμα μία γραμμή μετρό με 25 νέες στάσεις. Αντ΄αυτού, ο Προαστιακός κινεί έναν συρμό την ώρα προς Κιάτο, έναν ανά δίωρο προς Χαλκίδα εκτός αιχμής, και η Hellenic Train παραδέχεται ότι από τους 16 συρμούς της κυκλοφορούν μόνο οι 12. Στο Θριάσιο 100.000 εργαζόμενοι ημερησίως δεν εξυπηρετούνται από τα μέσα μαζικής μεταφοράς. Όσοι κατεβαίνουν στη Μαγούλα συνεχίζουν συχνά με τα πόδια μέσα από χωράφια όπου έχουν δημιουργήσει μονοπάτια. Στους χάρτες του μετρό, ο Προαστιακός εμφανίζεται για λίγες στάσεις και εξαφανίζεται. Είναι χαρακτηριστικό το ότι διέρχεται δίπλα από τον Κεραμεικό χωρίς διασύνδεση.

Στο «κανονικό» μετρό, το καλοκαίρι του 2026 θα είναι το τρίτο διαδοχικό που οι επιβάτες των Γραμμών 2 και 3 του μετρό Αθήνας θα ταξιδεύουν χωρίς κλιματισμό. Σε μια εποχή όπου οι καύσωνες γίνονται όλο και πιο συχνοί, οι Αθηναίοι θα συνεχίσουν για τρία ακόμα καλοκαίρια να επιλέγουν μεταξύ μετρό σε «συνθήκες βρασμού» (και κινδύνου προσωρινής απώλειας ακοής) ή αυτοκινήτου.

Η Γραμμή 4 από την άλλη, καθυστερεί ξανά: η «Ελληνικό Μετρό» μετέθεσε επίσημα την παράδοση από τον Ιούνιο 2029 στον Σεπτέμβριο 2032, ενώ η ανάδοχος κοινοπραξία επιμένει ότι ούτε αυτή η ημερομηνία είναι εφικτή και ζητάει παράταση μέχρι τον Φεβρουάριο 2034 — πέντε χρόνια μετά την αρχική ημερομηνία και για ένα έργο που έχει λάβει ήδη πριμ €57,7 εκατ. για «έγκαιρη παράδοση». Στις 12 Φεβρουαρίου, το υπουργείο Υποδομών διοργάνωσε εκδήλωση για την ολοκλήρωση του πρώτου σκέλους της σήραγγας χωρίς να αναφέρει την καθυστέρηση που μόλις είχε εγκριθεί.

Σε αυτό το πλαίσιο έρχονται €906,9 εκατ. από το Κοινωνικό Κλιματικό Ταμείο σε μια σειρά παρεμβάσεων: €129 εκατ. για 210 ηλεκτρικά λεωφορεία, με προτεραιότητα σε Δυτική Αττική και Δυτική Θεσσαλονίκη (περιοχές με χαμηλότερα εισοδήματα και περιορισμένη πρόσβαση σε ΙΧ). €60 εκατ. για 10 αναβαθμισμένους συρμούς στη Γραμμή 1 (αναμενόμενος μέσος χρόνος μεταξύ δρομολογίων: από 7,12 σε 5,2 λεπτά). €210 εκατ. για 12 νέους συρμούς σε Γραμμές 2 και 3 (3 λεπτά και 45 δευτερόλεπτα μέσος χρόνος). €50 εκατ. για προσβασιμότητα σε 33 σταθμούς ΟΣΕ. €11,2 εκατ. για 4 νέες γραμμές δημοτικής συγκοινωνίας στην Αθήνα. €93 εκατ. για 76,8 χλμ. ποδηλατοδρόμων και πεζοδρόμια σε πόλεις με ανεπαρκή κάλυψη από δημόσιες συγκοινωνίες. €219 εκατ. για τη μεταφορά 11.000 μαθητών με αναπηρία. €68 εκατ. επιδότηση για ηλεκτρικά ταξί. €54 εκατ. για on-demand μεταφορές σε ευάλωτους κατοίκους.

Είναι σημαντική επένδυση και σχεδιασμένη με γνώμονα την κοινωνική και μεταφορική ευαλωτότητα. Για να αποδώσει όμως μακροπρόθεσμα, χρειάζεται να ενισχυθεί, να γίνουμε πιο γρήγοροι στις παραδόσεις, πολύ καλύτεροι στη συντήρηση, και να αρχίσουμε επιτέλους να συνδέουμε τα κομμάτια μεταξύ τους.

3. Astylab Founders 2026

Αυτό το γράμμα άργησε περισσότερο απ' ό,τι θα έπρεπε, αλλά έχω δικαιολογία. Εκτός του Πάσχα στη Θεσσαλονίκη, του limen που με πήγε στις Dexamenes, και της ετήσιας σχολικής εκδρομής μας που γέμισε ένα μικρό χωριό, ιδρύθηκε η Idea Machines, μετακομίσαμε στο νέο μας χώρο με το αγαπημένο OpenCouncil (αν βρεθείτε στη γειτονιά, μπείτε να πείτε γεια) και ανοίξαμε τις αιτήσεις για το Astylab Founders 2026.

8 άνθρωποι θα αφήσουν τη δουλειά τους για να δουλέψουν δίπλα στην ομάδα μας, κάθε μέρα, στον ίδιο χώρο. Θα μοιραστούν γνώσεις, προκλήσεις και επιτυχίες. Θα έχουν άμεση πρόσβαση σε ένα ευρύτερο δίκτυο ανθρώπων και οργανισμών. Θα φύγουν με μια πιο καθαρή εικόνα για το τι πρόβλημα θέλουν να λύσουν, μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση να ξεκινήσουν κάτι δικό τους, και μια κοινότητα που δεν είχαν πριν. Και ίσως με €100.000.

Σεπτέμβριος–Νοέμβριος, Αθήνα. Προθεσμία υποβολής αιτήσεων: 31 Μαΐου. Με τη συνεχή υποστήριξη του Helidoni Foundation και των Stewards.

Μπορείτε να πάρετε μια καλύτερη εικόνα του προγράμματος εδώ και εδώ.

Ελλάδα

• Η Dimand σχεδιάζει στην περιοχή της Πέτρου Ράλλη το πρώτο της πιλοτικό έργο προσιτής στέγης: 140 διαμερίσματα συνολικής επιφάνειας 10.000 τ.μ., με ενοίκια έως 30% του εισοδήματος του ενοικιαστή και πρόσβαση μόνο με εισοδηματικά κριτήρια. Μετά την παράδοση το συγκρότημα θα πωληθεί σε διεθνές fund εξειδικευμένο σε αυτή την κατηγορία επενδύσεων.

• Τα plug-and-play φωτοβολταϊκά μπαλκονιού έρχονται και στην Ελλάδα: το νέο νομοσχέδιο για τις ΑΠΕ προβλέπει υπουργική απόφαση μέσα στον Μάιο, με απλή γνωστοποίηση στον ΔΕΔΔΗΕ αντί για περίπλοκη αδειοδότηση.

• Συνέντευξη ψυχοθεραπεύτριας για την οδική επιθετικότητα στην Αθήνα: η αποεξατομίκευση που προσφέρει το αυτοκίνητο (ανωνυμία, απουσία προσωπικής λογοδοσίας) κάνει τα ίδια άτομα πιο επιθετικά πίσω από το τιμόνι απ' ό,τι όταν περπατούν ή ποδηλατούν. Η οικονομική πίεση, η χαμηλή εμπιστοσύνη στους θεσμούς και το αίσθημα ατιμωρησίας τροφοδοτούν την επιθετικότητα. Το φαινόμενο δεν είναι ψυχολογική ιδιαιτερότητα αλλά προβλέψιμο αποτέλεσμα μιας πόλης που σχεδιάστηκε γύρω από το αυτοκίνητο και σήμερα την πληρώνουμε με τον χρόνο και τη ψυχική μας υγεία.

• Ο διαγωνισμός για τη β' φάση της ανάπλασης του Φαληρικού Όρμου έχει «παγώσει» στο ΣτΕ μετά από διαδοχικές προσφυγές κατασκευαστικών κοινοπραξιών, ενώ η περιοχή παραμένει εργοτάξιο 10 χρόνια μετά την πρώτη δημοπράτηση.

• Στην Α' Δημοτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης υπάρχουν 3.435 θέσεις στάθμευσης για μόνιμους κατοίκους, αλλά 6.065 αυτοκίνητα με σήμα κατοίκου.

• Greko-futurism.

  

• Μεταφορά της προθεσμίας ολοκλήρωσης του αντιπλημμυρικού σχεδιασμού για τη Θεσσαλονίκη από τις 21 Ιουλίου του 2026 στις 21 Ιουλίου του 2028.

• Το πρόγραμμα «Νταντάδες της Γειτονιάς» επεκτείνεται για πρώτη φορά πανελλαδικά: voucher €500/μήνα για πλήρη απασχόληση και €300/μήνα για μερική, ανέργους ή φοιτήτριες, για κατ' οίκον φροντίδα παιδιών 2 μηνών-2,5 ετών. Αναγνωρίζει και νομιμοποιεί ως επιμελητές και τους παππούδες και τις γιαγιάδες, με εκπαίδευση και ασφάλιση.

• Το Υπερταμείο ακύρωσε τον διαγωνισμό για το νέο Ρυθμιστικό Σχέδιο Αθήνας-Αττικής λόγω «ουσιώδους μεταβολής των τεχνικών και οικονομικών παραμέτρων». Ο λόγος: το ισχύον σχέδιο του 2014 δεν έχει συνυπολογίσει τίποτα από όσα διαμορφώνουν σήμερα την Αττική: το Ελληνικό, το κυβερνητικό πάρκο στην ΠΥΡΚΑΛ, τα Τοπικά Πολεοδομικά Σχέδια, την αυξημένη κυκλοφορία, τις νέες τουριστικές επενδύσεις. Αναμένεται νέα προκήρυξη μετά το Πάσχα.

• Περίπατος του Νίκου Βατόπουλου από το Μοσχάτο στην Καλλιθέα γύρω από την τεχνητή κοίτη του Ιλισού καταγράφει τα διασκορπισμένα σπίτια του 1930-50 που επιβιώνουν ανάμεσα στις πολυκατοικίες.

Αστική Ζωή

• Πέντε χρόνια μετά την κορύφωση της πανδημίας, το 90% των μεγαλύτερων πόλεων του κόσμου έχει περισσότερους κατοίκους από ό,τι το 2019 — η ιστορία του «doom loop» αποδείχτηκε λάθος.

• Από το σχέδιο της Κοπεγχάγης μετά τη μεγάλη πλημμύρα του 2011 ($1,8 δισ. σε «cloudburst boulevards» και «sponge parks»), στο Hoboken του Νιου Τζέρσεϋ που μετά τη Sandy μετέτρεψε εγκαταλειμμένα οικόπεδα σε «resiliency parks» που λειτουργούν ως αναψυχή σε καλές μέρες και ως δεξαμενές 4 εκατομμυρίων λίτρων σε κακές, η νέα γενιά αστικού σχεδιασμού αντιμετωπίζει τις πλημμύρες όχι ως αντίπαλο που μπλοκάρεις με τοίχους, αλλά ως σύμμαχο που σπρώχνεις να πάει αργά κάπου που μπορεί να αξιοποιηθεί.

• Η Κίνα παρουσίασε σχέδιο 15 υπουργείων για πόλεις πιο φιλικές σε νέους και οικογένειες.

• Η Αίγυπτος χτίζει στην έρημο νέα πρωτεύουσα 700 τ.χλμ. (επτά φορές το Παρίσι) για 6 εκατ. κατοίκους, με κόστος $48-58 δισ. μόνο για την πρώτη φάση. Δέκα χρόνια μετά εκεί ζουν 4.000-5.000 οικογένειες, ο στρατός χρεώνει στο κράτος έως 35% «management fee» επί κάθε σύμβασης, και το νερό για τους μελλοντικούς κατοίκους θα αντλείται από τον Νείλο 45 χλμ. μακριά.

• Γιατί κερδίζει συστηματικά η αντι-στεγαστική παράταξη παρότι οικονομολόγοι και πολεοδόμοι συμφωνούν ότι χρειαζόμαστε περισσότερα σπίτια; Επειδή το NIMBY στρατόπεδο μιλάει με συναισθηματικές αφηγήσεις («χαρακτήρας γειτονιάς», «προστασία της κοινότητας»), ενώ οι υπέρμαχοι της κατοικίας πετάνε τεχνικούς όρους. Οι εναλλακτικές υπάρχουν: «γειτονιές όπου νέες οικογένειες μπορούν να ριζώσουν», «περισσότεροι γείτονες, περισσότερα μαγαζιά της γειτονιάς, περισσότερες κουβέντες στο πεζοδρόμιο», «κοινότητες όπου δάσκαλοι και νοσηλευτές μπορούν να ζουν κοντά στους ανθρώπους που υπηρετούν».

• Στο Βουκουρέστι, μια εγκαταλελειμμένη απόπειρα του Τσαουσέσκου να φτιάξει τεχνητή λίμνη μετατράπηκε αυθόρμητα σε 180 εκτάρια άγριας φύσης μέσα στην πόλη. Σήμερα το Vacaresti αναγνωρίζεται ως αστικό φυσικό πάρκο και έχει εμπνεύσει μια νέα στρατηγική «πράσινου διαδρόμου», με 800 επιπλέον εκτάρια στα σκαριά.

  

• Όταν το Σικάγο ήταν βιομηχανικό κέντρο, η ευρύτερη μητροπολιτική περιοχή του τριπλασίασε τον πληθυσμό της από 607.000 σε 1,8 εκατομμύρια μέσα σε 20 χρόνια. Όταν το Ντιτρόιτ βίωνε το auto boom, η μητροπολιτική του περιοχή εκτοξεύτηκε. Σήμερα οι τρεις μεγαλύτερες εταιρείες του πλανήτη ανά κεφαλαιοποίηση εδρεύουν στην ευρύτερη περιοχή του Σαν Φρανσίσκο αλλά η περιοχή δεν έχει βιώσει καμία πληθυσμιακή έκρηξη. Ο λόγος: οι περιορισμοί στην κατασκευή κατοικιών έχουν μετατρέψει την Καλιφόρνια σε φυγόκεντρο που διώχνει κόσμο ενώ συγκεντρώνει όλα τα οικονομικά οφέλη του τεχνολογικού boom σε λίγους.

• Στην Ιταλία, όπου το 24% του πληθυσμού είναι ήδη πάνω από 65 και θα φτάσει το 30% μέχρι το 2035, εμφανίζεται μια νέα κατηγορία στέγασης: «silver housing» — ενδιάμεσα συγκροτήματα μεταξύ του ιδιωτικού σπιτιού και του γηροκομείου, με κοινόχρηστους χώρους, υπηρεσίες και ανεξαρτησία.

• Η έκθεση «The House Transformed» στο Μπρούκλιν παρουσιάζει 44 ριζοσπαστικές (και παράνομες σε αμερικανικά πολεοδομικά πλαίσια) προτάσεις για το μονοκατοικιακό σπίτι: μια κατοικία που μπορεί να σπάσει σε τέσσερα διαμερίσματα όταν τα παιδιά φύγουν, μια «Granny’s House» πολλαπλών γενεών, μια «Mommune» όπου οι μονογονεϊκές οικογένειες μοιράζονται το μεγάλωμα των παιδιών.

• Στο Βανκούβερ, μια αγαπημένη ανθισμένη κερασιά στο Queen Elizabeth Park, ο «Grandpapa», αφαιρέθηκε χωρίς καμία τεκμηρίωση, ανακοίνωση ή τελετουργία. Η ιστορία ανοίγει ένα ευρύτερο ερώτημα: μελέτη του 2012 έδειξε ότι τα μεγάλα παλιά δέντρα μειώνονται ραγδαία διεθνώς.

• Η JCDecaux εγκατέστησε στο Παρίσι 417 νέες αυτο-καθαριζόμενες δημόσιες τουαλέτες σε 18 μήνες ενόψει των Ολυμπιακών — η κάθε μία χρησιμοποιείται 200 φορές την ημέρα και είναι δωρεάν. Το μοντέλο είναι αυτό-χρηματοδοτούμενο από διαφημίσεις. Στο Λος Άντζελες, όπου ο δήμος αποφάσισε να το «κάνει μόνος του», οι 14 τουαλέτες που εγκαταστάθηκαν είναι όλες κλειστές.

  

• Στην Κίνα, οι τιμές των νεκροταφείων έχουν εκτοξευτεί τόσο που οι οικογένειες χρησιμοποιούν άδεια διαμερίσματα ως «δωμάτια στάχτης» για την τεφροδόχο των δικών τους.

• Πέντε τάσεις που θα διαμορφώσουν τις αφρικανικές πόλεις το 2026, σε μια ήπειρο όπου ο αστικός πληθυσμός θα διπλασιαστεί από 700 εκατ. σε 1,4 δισ. μέσα σε 30 χρόνια: η επιστροφή της συζήτησης περί καταγωγής και «αυτοχθόνων» που νομιμοποιεί καταναγκαστικές εκτοπίσεις (στο Λάγος μόλις γκρεμίστηκε γειτονιά αφήνοντας 9.000 άστεγους), η άνοδος μιας μεσαίας τάξης που χτίζει την πόλη που της ταιριάζει αποκλείοντας τους φτωχούς, η κεντρικότητα των υποδομών ως πολιτικού πεδίου, η μνημόνευση ενός παρελθόντος που εξαφανίζεται μπροστά στους μπουλντόζες, και η ένταξη της πόλης στο φυσικό της περιβάλλον.

• Το Ουέλλινγκτον της Νέας Ζηλανδίας έλυσε ένα πρόβλημα που κοστίζει στον κλάδο υποδομών δεκάδες εκατομμύρια τον χρόνο: έφτιαξε έναν ενιαίο underground asset register, όπου εταιρείες κοινής ωφέλειας, εργολάβοι και υπηρεσίες μοιράζονται δεδομένα για ό,τι συμβαίνει κάτω από τους δρόμους.

• Συζήτηση για το αν η ασχήμια των νέων αμερικάνικων κτιρίων είναι ένας από τους λόγους που οι Αμερικανοί απορρίπτουν την παραγωγή νέας στέγασης — και η αντιπρόταση: το Τόκιο δεν έχει όμορφα κτίρια, αλλά μικρά σοκάκια χωρίς αυτοκίνητα, mixed-use γειτονιές και ασφάλεια.

• [📹] Η Νέα Υόρκη επιχειρεί να βάλει τέλος στις αιώνιες σκαλωσιές που καλύπτουν 610 χιλιόμετρα δρόμων. Μερικές από αυτές είναι στη θέση τους πάνω από 15 χρόνια.

• Νέα μελέτη με 15.777 πωλήσεις σπιτιών και ML αλγόριθμο που εντοπίζει έπιπλα στις φωτογραφίες αγγελιών έδειξε ότι τα staged σπίτια πωλούνται 10% ακριβότερα και μία εβδομάδα ταχύτερα από πανομοιότυπα άδεια.

• Από το «Endless Traveling Sidewalk» που πρότεινε ο Alfred Speer για το Broadway το 1872 (το πέρασε δύο φορές η νομοθεσία της Νέας Υόρκης, το έκοψε δύο φορές ο κυβερνήτης) μέχρι τις «Trav-O-Lator» των αεροδρομίων και τη Trondheim CycloCable που σπρώχνει ποδηλάτες σε ανηφόρα, ο κινούμενος πεζόδρομος δεν κατάφερε ποτέ να κατακτήσει τον δρόμο.

• Κάθε φορά που ανυψώνουμε μια υποδομή δημιουργούμε ταυτόχρονα έναν δεύτερο, σκιερό, αδιάφορα σχεδιασμένο χώρο από κάτω. Τι θα μπορούσε να συμβαίνει εκεί;

  

Βιώσιμη κινητικότητα

• Στη Λιουμπλιάνα, που πεζοδρόμησε το ιστορικό της κέντρο το 2007, σήμερα το 95% των κατοίκων αρνείται την επιστροφή των αυτοκινήτων και ο δήμαρχος που το οδήγησε παραμένει δήμαρχος εδώ και 20 χρόνια.

• Τις ημέρες που κυκλοφορούν μεγάλα μουσικά άλμπουμ, το streaming αυξάνεται 40% και τα θανατηφόρα τροχαία στις ΗΠΑ 15%.

• Οι ΗΠΑ έχουν 12 νεκρούς από τροχαία ανά 100.000 κατοίκους — υπερδιπλάσιοι από Αυστραλία, Τσεχία, Ισραήλ, Νότια Κορέα — αλλά οι ομάδες οδικής ασφάλειας προτιμούν τη μέτρηση «νεκροί ανά μίλι». Είναι πιο ακριβές ή είναι σαν να μετράς θανάτους από καρκίνο ανά τσιγάρο αντί για ανά καπνιστή;

• Η Škoda σχεδίασε κουδούνι ποδηλάτου που διαπερνά τα φίλτρα των noise-cancelling ακουστικών και ακούγεται 5 δευτερόλεπτα νωρίτερα από τα συμβατικά.

• Η Νέα Υόρκη εγκαινίασε το πρώτο «Deliverista Hub» των ΗΠΑ — έναν χώρο σχεδιασμένο από τους ίδιους τους 80.000 διανομείς της πόλης για να ξεκουραστούν, να φορτίσουν με ασφάλεια τα e-bikes τους, να επισκευάσουν βλάβες και να αποκτήσουν πρόσβαση σε νομικές υπηρεσίες για κλοπή μισθού ή απενεργοποιήσεις σε εφαρμογές.

Τεχνολογία

• Νέα μελέτη βρήκε ότι τα data centers αυξάνουν τις επιφανειακές θερμοκρασίες κατά 2°C κατά μέσο όρο και μέχρι 9°C σε ακραίες περιπτώσεις σε ακτίνα 10 χιλιομέτρων, επηρεάζοντας πάνω από 340 εκατομμύρια ανθρώπους.

• Στις ΗΠΑ, η BusPatrol έχει εγκαταστήσει AI κάμερες σε 35.000 σχολικά λεωφορεία για να κόβει κλήσεις.

• Η Waymo και το Waze ξεκίνησαν πιλοτικό πρόγραμμα στο οποίο τα αυτόνομα οχήματα καταγράφουν λακκούβες μέσω των αισθητήρων τους και τροφοδοτούν τα δεδομένα στους δήμους.

• Δύο startups του Πίτσμπεργκ ολοκλήρωσαν την πρώτη αυτόματη πληρωμή παρκαρίσματος για αυτόνομα οχήματα ενόψει της καθόδου της Waymo στην πόλη.

Τα 3 βασικά

1. Το Παρίσι ψήφισε και δεν γυρίζει πίσω

Ο σοσιαλιστής Emmanuel Grégoire κέρδισε τη δημαρχία του Παρισιού με ~52%, νικώντας τη δεξιά Rachida Dati που υποσχόταν «επιστροφή στην ισορροπία» μεταξύ αυτοκινήτων και ποδηλάτων. Η πρώτη κίνηση του Grégoire ήταν να πάει βόλτα με ποδήλατο μαζί με τους νέους δημοτικούς συμβούλους.

Η Anne Hidalgo αποχωρεί μετά από 12 χρόνια ίσως ως η πιο πολωτική δήμαρχος του Παρισιού. 59% των Παριζιάνων δήλωνε ότι η πόλη δεν τα πάει καλά, αλλά το ίδιο εκλογικό σώμα ψήφισε, μέσω του Grégoire, τη συνέχεια της πολιτικής της. «Μόλις οι κάτοικοι ζήσουν τον δρόμο χωρίς αυτοκίνητα, δεν θέλουν να γυρίσουν πίσω», είπε η ίδια. Τι κατάφερε αυτά τα 12 χρόνια; 1.400 χιλιόμετρα ποδηλατοδρόμων, πεζοδρόμηση των όχθων του Σηκουάνα, 213.000 νέα δέντρα, κοινωνική κατοικία από 13% στο 25%, ατμοσφαιρική ρύπανση μειωμένη κατά 50%, μείωση 35% των εκπομπών CO₂ από οχήματα, και δυνατότητα κολύμβησης στον Σηκουάνα.

Το μάθημα από αντίστοιχες εκλογικές αναμετρήσεις είναι σταθερό: οι σχετικές πολιτικές προκαλούν σφοδρές αντιδράσεις αλλά δεν χάνουν εκλογές γιατί δημιουργούν νέα δεδομένα που κανείς δεν θέλει να ανατρέψει. Κάθε πεζοδρόμηση φέρνει κατοίκους, καταστήματα, δέντρα: πράγματα που γίνονται η νέα κανονικότητα μέσα σε λίγα χρόνια. Ο κόσμος δεν ψηφίζει «ποδήλατο ή αυτοκίνητο», ψηφίζει αυτό που ζει κάθε μέρα. Και αν ζει καλύτερα, δεν γυρνάει πίσω.

2. Επιδοτείται (ξανά) το χθες

Η κυβέρνηση, για δεύτερη φορά τα τελευταία 4 χρόνια, ανακοίνωσε επιδότηση στα καύσιμα κίνησης για την αντιμετώπιση της ενεργειακής κρίσης λόγω του πολέμου στο Ιράν. Στον πυρήνα της βρίσκεται η επιδότηση 20 λεπτών/λίτρο στο ντίζελ κίνησης και η επιστροφή του Fuel Pass με €50 τον δίμηνο για βενζίνη.

Αυτό σημαίνει πως κάνουμε προσωρινά πιο φθηνό αυτό που θέλουμε, θεωρητικά τουλάχιστον, μακροπρόθεσμα να μειώσουμε. Κάθε ευρώ που δίνεται για βενζίνη είναι μια ακόμα επιδότηση σε ένα σύστημα που παράγει κυκλοφοριακή συμφόρηση, ατμοσφαιρική ρύπανση και εξάρτηση από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα. Είναι και άδικη: όσο μεγαλύτερο εισόδημα έχει ένα νοικοκυριό, τόσο πιο πιθανό να χρησιμοποιεί αυτοκίνητο.

Αλλού οι απαντήσεις είναι διαφορετικές. Δύο αυστραλιανές πολιτείες κατάργησαν εντελώς τα εισιτήρια στα μέσα μαζικής μεταφοράς. Η Νέα Ζηλανδία προτίμησε απευθείας πληρωμές $29/εβδομάδα σε χαμηλόμισθα νοικοκυριά, αδιάφορα αν οδηγούν ή όχι. Ακαδημαϊκοί στο Όκλαντ υπολογίζουν ότι ένα δρομολόγιο 10 χλμ. με ΜΜΜ κοστίζει στο δημόσιο $2,80, όταν το ίδιο δρομολόγιο με αυτοκίνητο κοστίζει $5,50 αν συμπεριλάβεις καύσιμα, φθορά, κυκλοφοριακή συμφόρηση και ατυχήματα. Κάθε μετακίνηση που μετατοπίζεται είναι καθαρό κέρδος. Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας, στην τελευταία έκθεσή του για την κρίση, είναι ξεκάθαρος: στοχευμένα μέτρα είναι πιο αποτελεσματικά και δημοσιονομικά βιώσιμα από οριζόντιες επιδοτήσεις καυσίμων.

Σίγουρα το κόστος ζωής είναι δυσβάσταχτο για πολλούς από εμάς και πολιτικά είναι πιο εύκολο να μοιράσεις βενζίνη πριν το Πάσχα από το να εξηγήσεις γιατί ένα διαφορετικό μέτρο θα ήταν δικαιότερο και αποτελεσματικότερο. Γιατί όμως να μη δώσουμε απευθείας χρήματα σε χαμηλά εισοδήματα χωρίς να δεσμεύουμε τη χρήση; Κάτι τέτοιο θα σήμαινε πως αφήνεις τον πολίτη να αποφασίσει πώς θα μετακινηθεί αντί να του πεις ότι η μόνη αξιοπρεπής επιλογή είναι η βενζίνη.

Δεν μπορούμε να ξέρουμε κατά πόσο οι υψηλές τιμές καυσίμων είναι προσωρινή ανωμαλία ή νέα κανονικότητα σε έναν κόσμο γεωπολιτικής αστάθειας. Κάθε κρίση που περνάμε επιδοτώντας τη βενζίνη αντί να χτίζουμε εναλλακτικές, μας βρίσκει πιο εξαρτημένους στην επόμενη. Από αντίστοιχες στιγμές και διαφορετικές αποφάσεις έγινε το Άμστερνταμ Άμστερνταμ και η Κοπεγχάγη Κοπεγχάγη.

3. Γιατί δεν πεζοδρομούμε την Ευριπίδου;

Από τον Οκτώβριο γίνονται έργα αποχέτευσης, υδροδότησης και αλλαγής πεζοδρομίων στην οδό Ευριπίδου, στο κέντρο της Αθήνας. Κατά τη διάρκεια των εργασιών αποκαλύφθηκε κάτω από το οδόστρωμα αρχαίο ψηφιδωτό.

Περνάω τακτικά από την περιοχή. Η κυκλοφορία στους γύρω δρόμους δεν φαίνεται να έχει επηρεαστεί ουσιαστικά. Αυτό δεν πρέπει να μας εκπλήσσει: κάθε φορά που κλείνει ένας δρόμος, η «κυκλοφοριακή καταστροφή» που προβλέπεται δεν έρχεται ποτέ. Η κυκλοφορία γεμίζει τον χώρο που της δίνεις, και συρρικνώνεται αν τον αφαιρέσεις.

Η Ευριπίδου είναι ακριβώς ο τύπος δρόμου που δεν πρέπει να επιστρέψει στα αυτοκίνητα μόλις τελειώσουν τα έργα. Στενή, κεντρική, γεμάτη μικρό εμπόριο, μια από τις πιο ζωντανές αγορές της Αθήνας. Κάνει γωνία με Αιόλου, Πραξιτέλους και Αγίου Μάρκου και συνδέει τον Ναό των Αγίων Θεοδώρων με αυτές. Και τώρα, με αρχαίο ψηφιδωτό στο υπέδαφός της. Αναδείξτε το εύρημα, πεζοδρομήστε τον δρόμο, αφήστε τα μαγαζιά να απλωθούν.

Ελλάδα

• Τα εντατικά αλκοτέστ του νέου ΚΟΚ αλλάζουν τη γεωγραφία της διασκέδασης: το 45% των καταναλωτών άλλαξε συνήθειες, με πολλούς να επιστρέφουν σε συνοικιακά μπαρ όπου μπορούν να γυρίσουν πεζοί ή να ανακαλύπτουν early drinks και happy hour. Culture is downstream of infrastructure.

• Κάμερες και ηχογράφηση σε κάθε εξέταση οδήγησης, ψηφιακές παρουσίες αντί χειρόγραφων βιβλίων, κλήρωση εξεταστών, και αυτόματη έκδοση διπλώματος μέσω gov wallet είναι τα μέτρα για να κοπεί η βιομηχανία διπλωμάτων οδήγησης επί πληρωμή.

• Μιας και μιλάμε για κάμερες, ο διαγωνισμός για AI κάμερες σε 600 λεωφορεία που θα κατέγραφαν παραβάσεις στις λεωφορειολωρίδες ακυρώθηκε λόγω «φωτογραφικών» όρων και επαναπροκηρύσσεται για 250.

• Η κυβέρνηση υποσχέθηκε πλήρη προσβασιμότητα στα λεωφορεία της Αθήνας μέχρι τέλος 2025. Σήμερα 215 κυκλοφορούν χωρίς καμία ράμπα, οι χειροκίνητες βγάζουν «σύννεφο σκόνης από αχρησία», και οι οδηγοί λένε ευθέως: «Στην Πατησίων δεν υπάρχει περίπτωση να πάρουμε ανάπηρο άτομο».

• Επτά δημοσιογράφοι της Καθημερινής μοίρασαν δρομολόγια αστικών λεωφορείων της Αθήνας και κατέγραψαν μια πόλη που σπάνια βλέπουμε: καθαρίστριες ξενοδοχείων στη μία το πρωί, φοιτητές που ορμούν στο 703, ηλικιωμένους που τσακώνονται για πολιτικά στο 218, θύρες USB και λακκούβες που «δεν χαρίζονται σε τίποτα και κανέναν».

• Από 850 σημεία έξυπνων θυρίδων στα τέλη του 2022, η Ελλάδα έχει φτάσει τα 5.500 με 330.000 θυρίδες. Η επόμενη φάση είναι mega lockers σε κλειστά ισόγεια καταστήματα.

• Στη Θεσσαλονίκη, 23.214 πολίτες υπέγραψαν για δημοψήφισμα σχετικά με το μέλλον του χώρου της ΔΕΘ, αλλά η διαδικασία κόλλησε σε γραφειοκρατικές ενστάσεις. Ο νέος Κώδικας Αυτοδιοίκησης ετοιμάζεται να καταργήσει εντελώς τη λαϊκή πρωτοβουλία για τοπικά δημοψηφίσματα.

• Το Athens AI είναι η πρώτη πλατφόρμα αστικής νοημοσύνης για την Αθήνα. Καταγράφεις ένα πρόβλημα στη γειτονιά σου — η AI το αναλύει, το βαθμολογεί βάσει επείγουσας ανάγκης και προτείνει λύσεις από πόλεις που έχουν αντιμετωπίσει παρόμοια προβλήματα.

• Πρωτοβουλία πολιτών «Με το ποδήλατο».

• Νέος ψηφιακός κόμβος (deiktesota.gov.gr) αξιολογεί τους δήμους σε τομείς όπως κινητικότητα, πολιτική προστασία και ψηφιακός μετασχηματισμός. Τα αποτελέσματα δεν κολακεύουν: χαμηλές επιδόσεις σε βιώσιμη κινητικότητα, διαχείριση απορριμμάτων και κοινωνικές υποδομές, ενώ πολλοί δήμοι δεν μπόρεσαν καν να καταχωρίσουν βασικά στοιχεία για την ακίνητη περιουσία και το οδικό τους δίκτυο. Θα επανέλθουμε.

  

Αστική Ζωή

• Από τα Transferable Development Rights της κομητείας Μοντγκόμερι μέχρι τα air rights της Νέας Υόρκης και το land readjustment στην Ιαπωνία, το «reverse game theory» δείχνει ότι τα πιο δύσκολα αστικά προβλήματα δεν λύνονται πείθοντας τους αντιπάλους αλλά αλλάζοντας τα κίνητρα ώστε η συνεργασία να γίνει η ορθολογική επιλογή.

• Μετά την επιβολή rent control στην Καταλονία το 2024, η προσφορά ενοικιαζόμενων κατοικιών μειώθηκε 23% ενώ οι τιμές ανά τ.μ. στη Βαρκελώνη έφτασαν ιστορικό υψηλό. Η Αργεντινή έκανε το αντίθετο: κατάργησε τον έλεγχο ενοικίων και η προσφορά αυξήθηκε 180%, με τα ενοίκια να παραμένουν 30% χαμηλότερα σε πραγματικούς όρους.

• Ο πόλεμος στον Κόλπο δοκιμάζει για πρώτη φορά το «μοντέλο Ντουμπάι», μια πόλη χτισμένη πάνω στην αντίληψη ασφαλούς καταφυγίου για παγκόσμιο κεφάλαιο, με 90% μεταναστευτικό πληθυσμό και οικονομία εξαρτημένη από κερδοσκοπική ανάπτυξη ακινήτων.

• [🎧] Ουσιαστικά δεν υπάρχουν άσχημα κτίρια που χτίστηκαν πριν το 1930. Γιατί;

• Μοντέλο machine learning βρήκε τη «latte line» του Λονδίνου (τη γραμμή ανάμεσα σε αυτούς που πίνουν τον latte και αυτούς που τον σερβίρουν). Η γραμμή χωρίζει την πόλη σε δύο με 95% ακρίβεια και σχεδόν ταυτίζεται με τον χάρτη φτώχειας που ο Charles Booth σχεδίασε περπατώντας κάθε δρόμο του Λονδίνου το 1889.

  

• Πώς κάθε γενιά πολεοδόμων προσπάθησε να «λύσει» την πόλη από τη Λισαβόνα του 1755 μέχρι τη Μπραζίλια, πώς οι λύσεις συστηματικά δημιούργησαν νέα προβλήματα και γιατί οι πόλεις που άντεξαν ήταν αυτές με ανοιχτά πλαίσια που επέτρεπαν την προσαρμογή.

• Στο Camden του Λονδίνου ανοίγει τον Μάιο το Museum of Youth Culture, με αρχείο 100.000 αντικειμένων από βρετανικές υποκουλτούρες.

• [📹] Γιατί ορισμένες πόλεις μένουν πιο έντονα στη μνήμη από άλλες;

• Η Magnum τοποθέτησε αρωματικές διαφημίσεις σοκολάτας στο King’s Cross του Λονδίνου και οι επιβάτες παραπονέθηκαν μαζικά ότι μυρίζει «τεχνητό» και «αρρωστημένα γλυκό». Ένα μικρό παράδειγμα ενός μεγαλύτερου ζητήματος: ποιος αποφασίζει τι βιώνεις σε δημόσιο χώρο που δεν μπορείς να αποφύγεις;

• Από το 2000, 42 σημαντικά κτίρια έχουν καεί στη Γλασκώβη. Η τελευταία πυρκαγιά στο Forsyth House ξεκίνησε από μπαταρίες λιθίου σε μαγαζί με vapes μέσα σε κτίριο 175 ετών.

• Ιστορία της Chinatown του Μανχάταν από τους πρώτους 150 Κινέζους μετανάστες της δεκαετίας του 1850 μέχρι σήμερα.

• Οι εταιρείες AI πρόσθεσαν 1 εκατομμύριο τ.μ. γραφείων στο Μανχάταν μόνο το 2025. Παραδόξως, η τεχνολογία που υπόσχεται να εξαλείψει τις θέσεις εργασίας γραφείου είναι αυτή που για τώρα γεμίζει τα κενά κτίρια.

• Παρά δεκαετίες προσπαθειών και δισεκατομμύρια σε επενδύσεις, η προκατασκευή κατοικιών δεν κατάφερε ποτέ να μειώσει δραματικά το κόστος, με την εξοικονόμηση να κυμαίνεται στο 5-20%. Πολύ μακριά δηλαδή από την επανάσταση που έφερε η βιομηχανοποίηση σε άλλους κλάδους. Ακόμα και στη Σουηδία, όπου το 85% των μονοκατοικιών είναι προκατασκευασμένες, το κόστος ανά τ.μ. είναι 70% υψηλότερο από τις ΗΠΑ.

• Το Southbank Centre του Λονδίνου, κάποτε «το πιο άσχημο κτίριο της Βρετανίας», είναι σήμερα από τους πιο δημοφιλείς δημόσιους χώρους της πόλης. Όχι επειδή άλλαξε η αρχιτεκτονική, αλλά επειδή άλλαξε ο χώρος γύρω της: πεζοδρόμια, δέντρα, καφέ, skatepark.

  

Βιώσιμη κινητικότητα

• Από τη Σεούλ μέχρι τη Νέα Υόρκη, κάτοικοι μπλοκάρουν φορτιστές EV επικαλούμενοι κίνδυνο πυρκαγιάς, αισθητική και απώλεια θέσεων στάθμευσης, παρά τα στοιχεία ότι τα ηλεκτρικά παίρνουν φωτιά πολύ σπανιότερα από τα βενζινοκίνητα και ότι οι φορτιστές αυξάνουν την αξία ακινήτων έως 7%.

Τεχνολογία

• Τα αυτόνομα οχήματα θα αυξήσουν τα χιλιόμετρα οδήγησης κατά ~6%. Καλύτερη εμπειρία σημαίνει περισσότερα και μακρύτερα ταξίδια, ενώ σχεδόν τα μισά χιλιόμετρα της Waymo γίνονται ήδη χωρίς επιβάτη. Η χρέωση της κυκλοφορίας τους από σήμερα θα μπορούσε να είναι η λύση.

• Η Waymo ανακοινώνει ότι πραγματοποιεί 500.000 διαδρομές την εβδομάδα. Η εταιρεία ανανέωσε και τον δημόσιο πίνακα «Safety Impact» με στοιχεία από 170,7 εκατομμύρια μίλια αυτόνομης οδήγησης έως τον Δεκέμβριο του 2025, δείχνοντας ότι τα οχήματά της ενεπλάκησαν σε 92% λιγότερα ατυχήματα με σοβαρούς τραυματισμούς και 82% λιγότερα ατυχήματα που προκάλεσαν τραυματισμούς συνολικά (σε σύγκριση με τους ανθρώπους οδηγούς στις ίδιες πόλεις).

• Τρία επίπεδα «πολιτικής υπερνοημοσύνης»: AI που κάνει τους πολίτες πιο ενημερωμένους, AI agents που τους εκπροσωπούν σε δημοτικά συμβούλια και ρυθμιστικές διαβουλεύσεις, και δεσμευτικά πλαίσια διακυβέρνησης για τις εταιρείες που ελέγχουν τα μοντέλα.

• Η Niantic Spatial, πίσω από το Pokémon Go, συνεργάζεται με την Coco Robotics για να πλοηγεί ρομπότ delivery μέσω Visual Positioning System εκπαιδευμένου σε 30 δισεκατομμύρια εικόνες που τράβηξαν οι παίκτες.

Τα 3 βασικά

1. Η Abundance Agenda της Νέας Υόρκης

Η Νέα Υόρκη απέκτησε «Abundance Agenda» — 41 προτάσεις πολιτικής από την Abundance New York, μια οργάνωση 4.500+ μελών που ξεκίνησε το 2024. Το κεντρικό επιχείρημα: η κρίση στέγασης, μεταφορών και ενέργειας δεν είναι θέμα ζήτησης αλλά τεχνητής σπανιότητας. Τα σπίτια είναι λίγα γιατί η οικοδόμηση είναι παράνομη στις περισσότερες γειτονιές. Τα μέσα μεταφοράς είναι αργά γιατί τα έργα κοστίζουν 10 φορές περισσότερο από Παρίσι και Μαδρίτη. Η καθαρή ενέργεια καθυστερεί γιατί η αδειοδότηση μπλοκάρει ακόμα και φωτοβολταϊκά σε ταράτσες. Η περιβαλλοντική αξιολόγηση προσθέτει $82.000 ανά μονάδα κατοικίας σε κόστος και μπλοκάρει κατοικίες κοντά σε μετρό, ποδηλατοδρόμους, ακόμα και παιδικούς σταθμούς. Όλα αυτά σε μια πόλη με 102.000 άστεγους και ενοίκια στο 53% του εισοδήματος.

Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες προτάσεις: η νομιμοποίηση κατοικίας κοντά σε σταθμούς μετρό (upzoning) με αντάλλαγμα επενδύσεις σε υποδομές μέσω value capture, η μετατροπή NIMBYs σε υποστηρικτές δίνοντάς τους μερίδιο στα οφέλη της ανάπτυξης, η κατάργηση ελάχιστων θέσεων στάθμευσης, και η χρέωση στάθμευσης στον δρόμο (780.000 νέες θέσεις με παρκόμετρο θα απέδιδαν πάνω από $1 δισ. τον χρόνο). Αν αντικαταστήσεις το «Νέα Υόρκη» με «Αθήνα» σε πολλά σημεία, το κείμενο εξακολουθεί να βγάζει νόημα.

2. «Λες και είναι περίεργη αρρώστια»

Η ελληνική γλώσσα έχει μια μοναδική λέξη για την αστικοποίηση: αστυφιλία. Κυριολεκτικά μπορεί να σημαίνει «αγάπη για την πόλη», αλλά η κατάληξη -φιλία λειτουργεί αμφίσημα: φιλία ως θετικό συναίσθημα, αλλά και -philia ως παθολογική έλξη (αιμοφιλία, πυροφιλία). Στην πράξη, ο όρος χρησιμοποιήθηκε σχεδόν αποκλειστικά αρνητικά ως «πρόβλημα» που πρέπει να «αντιμετωπιστεί», σαν επιδημία που αδειάζει την ύπαιθρο. Η γλωσσική επιλογή δεν είναι αθώα. Αν η αστικοποίηση λεγόταν απλά «αστικοποίηση», θα ήταν περιγραφική. Η «αστυφιλία» ενέχει ήδη διάγνωση: κάποιοι «πάσχουν» από υπερβολική έλξη προς την πόλη. Στα σχολικά εγχειρίδια διδάσκεται με «τρόπους περιορισμού» και «αρνητικές συνέπειες».

Αυτή η προκατάληψη τροφοδοτεί μια ολόκληρη πολιτική παράδοση. Κάθε λίγο ακούμε πως η λύση είναι «να γυρίσουμε στα χωριά μας», πως «μαζευτήκαμε πολλοί», πως η αποκέντρωση θα σώσει τη χώρα. Η απογραφή 2011-2021 λέει κάτι διαφορετικό: ο πληθυσμός της Ελλάδας μειώθηκε 3,5%, αλλά στην Αττική μόλις 0,9% και στη Θεσσαλονίκη 1,7%. Την ίδια περίοδο, οι Σέρρες έχασαν 14,3%, η Πέλλα 9,6%, η Ημαθία 7,5%. Οι άνθρωποι ψηφίζουν με τα πόδια τους. Και ψηφίζουν πόλη γιατί εκεί βρίσκουν δουλειά, περίθαλψη, παιδεία, πολιτισμό.

Θα έπρεπε να χαιρόμαστε. Αν ο πληθυσμός μιας πόλης διπλασιαστεί, η παραγωγικότητα αυξάνεται 115%, οι πατέντες 127%, αλλά οι υποδομές μόνο 85%. Κάθε φορά που κάποιος μας λέει ότι η Αθήνα δεν σώζεται, μας ζητάει να εγκαταλείψουμε το πιο ισχυρό εργαλείο που έχουμε. Η Αθήνα δεν είναι δυσανάλογα μεγάλη και η απάντηση δεν είναι λιγότερη πόλη. Είναι καλύτερη πόλη. Ναι, είμαι αρρωστάκι.

3. Όταν οι επιβάτες γίνονται αισθητήρες

Ο ΟΑΣΑ ξεκίνησε καμπάνια ζητώντας από τους επιβάτες να αναφέρουν προβλήματα (συνωστισμό, ακυρωμένα δρομολόγια, βλάβες) μέσω του report.oasa.gr. Η πλατφόρμα κόστισε €22.320, χτίστηκε σε τρεις μέρες, και τα συνδικάτα την χαρακτήρισαν «πειρατική». Η πρώτη αντίδραση είναι η προφανής: δεν θα έπρεπε ήδη να ξέρουν;

Διεθνώς, τα καλά συστήματα μαζικής μεταφοράς ξέρουν. Το TfL στο Λονδίνο χρησιμοποιεί αυτόματους μετρητές επιβατών με ακρίβεια 98%, GPS κάθε 3-5 δευτερόλεπτα, 14.000 κάμερες σταθμών, και δεδομένα Oyster Card για 46 εκατομμύρια εβδομαδιαίες διαδρομές. Το Τόκιο δείχνει real-time συνωστισμό ανά βαγόνι. Η Σιγκαπούρη δρομολογεί παράπονα με AI σε ακρίβεια 80%.

Αυτές οι πόλεις ζητούν feedback επιβατών για πράγματα που οι αισθητήρες δεν πιάνουν: καθαριότητα, συμπεριφορά οδηγών, αίσθημα ασφάλειας, προσβασιμότητα. Η εφαρμογή Transit App συλλέγει 500.000 αξιολογήσεις την ημέρα και στο Πόρτλαντ αποκάλυψε ότι ένα αμαξοστάσιο είχε τριπλάσια βρώμικα λεωφορεία σε σχέση με τα υπόλοιπα, δεδομένο αόρατο στα εσωτερικά αρχεία. Αυτή είναι η αξία του crowdsourcing: ελέγχει τα εσωτερικά συστήματα, δεν τα αντικαθιστά. Το report.oasa.gr δεν είναι κακή ιδέα, αλλά είναι ελλιπής.

Ελλάδα

• Τα data centers που σχεδιάζονται για την Ελλάδα θα καταναλώνουν ενέργεια ίση με αυτή του ενός τρίτου των ελληνικών νοικοκυριών. Δεν έχουμε αποφασίσει ακόμα που θα τα βάλουμε, αλλά το χωροταξικό πλαίσιο επιτρέπει εγκατάσταση σχεδόν παντού, ακόμα και σε περιοχές κατοικίας. Στις ΗΠΑ, νοικοκυριά κοντά σε data centers είδαν αυξήσεις λογαριασμών έως 267%.

• Το Σιδηροδρομικό Κέντρο Αχαρνών (ΣΚΑ) είχε σχεδιαστεί ως το «Gare du Nord» της Αθήνας — 15 χρόνια μετά τα εγκαίνιά του, τα ασανσέρ έχουν λουκέτο, οι οθόνες είναι σβηστές, οι δείκτες του ρολογιού καρφωμένοι στις 12, και από ένα ολόκληρο τρένο κατεβαίνουν τρεις επιβάτες.

• Εταιρείες τηλεπικοινωνιών σκάβουν δρόμους για οπτικές ίνες (με €650 εκατ. από το Ταμείο Ανάκαμψης), αφήνουν πίσω λακκούβες και καθιζήσεις, και οι δήμοι πληρώνουν τη ζημιά. Η Cosmote προσέφυγε στο ΣτΕ κατά του Ηρακλείου που τόλμησε να βάλει κανόνες αποκατάστασης. Στη Γερμανία κάνουν το προφανές: ένας εργολάβος σκάβει μία φορά και φιλοξενεί όλους τους παρόχους.

• Το Απολλώνιο του Κωνσταντίνου Δοξιάδη στο Πόρτο Ράφτη (ένας οικισμός χωρίς αυτοκίνητα, σχεδιασμένος στα μέσα του '60 γύρω από την ανθρώπινη κλίμακα) κατέληξε gated community, και το 2011 το συνεδριακό κέντρο και η κατοικία του ίδιου κατεδαφίστηκαν σε έξι ώρες. Ένα κείμενο που διαβάζεται ως μελέτη περίπτωσης για το τι συμβαίνει όταν η αρχιτεκτονική σχεδιάζει για μια κοινότητα που δεν εμφανίζεται ποτέ.

• Φωτογραφικό πρότζεκτ καταγράφει τις ταράτσες της Αθήνας ως τον «χαμένο ορίζοντα» της πόλης. Oι ταράτσες είναι ο μεγαλύτερος ανεκμετάλλευτος δημόσιος χώρος που ήδη υπάρχει.

  

• Η εξισορρόπηση του κόστους στέγασης στην Ελλάδα θα μπορούσε να συμβάλει σε αύξηση του ΑΕΠ κατά 1,7%.

• Τα θανατηφόρα τροχαία στην Αττική μειώθηκαν 27% στο πρώτο εξάμηνο εφαρμογής του νέου ΚΟΚ, με τα αλκοτέστ να επταπλασιάζονται (από 69.000 σε 480.000) και το ποσοστό θετικών να πέφτει από 8,6% σε 1,3%.

• Τρία νεκροταφεία, τρεις πόλεις: στο Assistens της Κοπεγχάγης κάνουν πικ νικ δίπλα στον τάφο του Κίρκεγκωρ, στο Sophien Friedhof του Βερολίνου ακούγεται μόνο το τραμ, στο Α’ Νεκροταφείο της Αθήνας η ησυχία ξεχωρίζει ακριβώς επειδή το Μετς γύρω είναι θορυβώδες.

• Οι αιτήσεις για «χρυσή βίζα» έπεσαν 63,5% τον Ιανουάριο μετά την αύξηση του ορίου στις €800.000.

• [🎧] Ο νέος οικοδομικός κανονισμός του 2012, έχει τροποποιηθεί μέχρι σήμερα 104 φορές. Επιπλέον, σε περίπου 3 εκατομμύρια κτίρια έχουμε περίπου 1,6 εκατομμύρια τακτοποιήσεις νομιμοποίησης. Δηλαδή πάνω από το 50% έχουν χτιστεί με κάποια παρανομία.

• Δέκα πολυκατοικίες της δεκαετίας του ‘60 στο Αιγάλεω αναβαθμίζονται δωρεάν (θερμομόνωση, πράσινες ταράτσες, συλλογή βρόχινου νερού) μέσω του ευρωπαϊκού προγράμματος Rock the Block με αντάλλαγμα ενοίκια στα €5/τ.μ. για πέντε χρόνια. Οι παρεμβάσεις σχεδιάστηκαν από τους ίδιους τους ενοίκους σε συμμετοχικά εργαστήρια, και στοχεύουν σε κοινόχρηστους χώρους αντί για μεμονωμένα διαμερίσματα.

• Το Structured Policies είναι ένα open-source framework για τη σύνταξη εφαρμόσιμων και τεκμηριωμένων προτάσεων πολιτικής. Κάθε πρόταση είναι ένα αρχείο YAML, που προτείνεται να φτιαχτεί με το Claude Deep Research. Το site τα μετατρέπει σε διαδραστικά έγγραφα. Διαβάστε παραδείγματα για κινητικότητα και στέγαση.

Αστική Ζωή

• Οι ώρες που η ζέστη καθιστά επικίνδυνες ακόμα και απλές καθημερινές δραστηριότητες διπλασιάστηκαν από το 1950, με τους άνω των 65 να χάνουν έναν ολόκληρο μήνα τον χρόνο. Πάνω από το ένα τρίτο του παγκόσμιου πληθυσμού ζει ήδη σε περιοχές όπου η ζέστη περιορίζει σοβαρά ακόμα και την βόλτα με τον σκύλο.

• Η Ιαπωνία χάνει τα χαρακτηριστικά vending machines της καθώς οι καταναλωτές βρίσκουν πλέον καλύτερες τιμές στα σούπερ μάρκετ.

  

• Επίσης στην Ιαπωνία, 31.000 «Yakult Ladies» παραδίδουν προβιοτικά ποτά πόρτα-πόρτα. Ο πραγματικός τους ρόλος όμως είναι κοινωνική υποδομή: εβδομαδιαίος έλεγχος ηλικιωμένων που ζουν μόνοι, σε μια χώρα όπου 41.000 άνθρωποι πέθαναν μόνοι στο σπίτι τους μόνο το πρώτο εξάμηνο του 2025.

• Ο ποταμός Πασίγκ της Μανίλα, μόλις 26 χλμ., ευθύνεται για το 6% των πλαστικών που καταλήγουν στους ωκεανούς από ποτάμια. Η αποκατάστασή του συνδυάζει πεζόδρομους και ποδηλατόδρομους στις όχθες, AI ρομπότ καθαρισμού και πλωτά πάρκα από μετασκευασμένες φορτηγίδες, με στόχο μείωση απορριμμάτων 25% σε τέσσερα χρόνια.

• Έρευνα του NBER δείχνει ότι οι απαγορεύσεις αμβλώσεων στις ΗΠΑ μείωσαν τα ενοίκια κατά 2,2% και αύξησαν τα κενά ακίνητα στις πολιτείες που τις εφάρμοσαν.

• Το Bloomberg Philanthropies ανακοίνωσε τους 24 νικητές του Mayors Challenge 2026: από γεωθερμία για κοινωνική κατοικία στο Μπόισι μέχρι μετατροπή 200 χλμ. εγκαταλελειμμένων στενών σε κοινόχρηστους χώρους στο Μπέλφαστ.

• Η Μπραζίλια χτίστηκε σε τέσσερα χρόνια στη μέση του πουθενά, με κόστος που φτάνει τα $316 δισ. σε σημερινές τιμές και δεκάδες χιλιάδες εργάτες σε άθλιες συνθήκες. Αποτελεί ένα μνημείο μοντερνισμού που σχεδιάστηκε γύρω από το αυτοκίνητο, χωρίς διασταυρώσεις, και μόνο ανισόπεδους κόμβους. Είναι ταυτόχρονα η μοναδική πόλη του 20ού αιώνα στη λίστα Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO και κλασικό παράδειγμα του τι συμβαίνει όταν η πολεοδομία σχεδιάζεται top-down.

• Γιατί η «επιβολή από τα πάνω» δεν λύνει το στεγαστικό: από την Καλιφόρνια μέχρι τη Νέα Ζηλανδία, δεκάδες νομοθετικές μεταρρυθμίσεις δεν κατάφεραν να αυξήσουν ουσιαστικά την οικοδόμηση, γιατί οι NIMBY κάτοικοι βρίσκουν πάντα τρόπο να τις μπλοκάρουν. Η εναλλακτική: τοπικά δημοψηφίσματα όπου οι κάτοικοι μοιράζονται τα οφέλη της ανάπτυξης. Στο Τελ Αβίβ, πάνω από τα μισά νέα σπίτια χτίζονται με αυτό το μοντέλο, και στο Λονδίνο το 80% των κατοίκων ψηφίζει υπέρ ανοικοδόμησης όταν παίρνει καινούργιο σπίτι στη συμφωνία.

• Προς έκπληξη κανενός, το Neom της Σαουδικής Αραβίας συρρικνώνεται δραστικά: οι Χειμερινοί Ασιατικοί Αγώνες αναβλήθηκαν επ’ αόριστον, το The Line επανασχεδιάζεται σε πολύ μικρότερη κλίμακα, και το κόστος εκτιμάται πλέον στα $9 τρισ. αντί για $500 δισ. Η «πιο βιώσιμη πόλη στον πλανήτη» μετατρέπεται σε hub για data centers.

• [📹] Το Madrid Río είναι ένα αστικό πάρκο στην Μαδρίτη, το οποίο δημιουργήθηκε κατά μήκος ενός αστικού τμήματος του ποταμού Μανζανάρες, μετά την υπόγεια διάβαση της περιφερειακής οδού M-30 σε αυτή την περιοχή.

Βιώσιμη κινητικότητα

• Το Λονδίνο εξετάζει επιπλέον χρεώσεις για τα SUV. Τα παιδιά είναι 77% πιο πιθανό να σκοτωθούν σε σύγκρουση με SUV σε σχέση με μικρότερο αυτοκίνητο (300% για παιδιά κάτω των 9). Παράλληλα, πάνω από τα μισά αυτοκίνητα που πωλούνται στο Ηνωμένο Βασίλειο δεν χωράνε πλέον σε κανονική θέση στάθμευσης.

• [🎧] Σχεδόν ένας στους πέντε Αμερικανούς ιδιοκτήτες αυτοκινήτων «ενδιαφέρεται έντονα» να ζήσει χωρίς αυτοκίνητο, ενώ ένα επιπλέον 40% είναι ανοιχτό στην ιδέα.

• Πώς θα ήταν μια πόλη σχεδιασμένη για τυφλούς; Στη Νέα Υόρκη, το 90% των 40.000 διασταυρώσεων δεν έχει ηχητική σήμανση, ενώ τα δύο τρίτα του μετρό δεν πληρούν τα πρότυπα προσβασιμότητας (35 χρόνια μετά τη σχετική νομοθεσία). Από το Τόκιο μέχρι το Μάρμπουργκ της Γερμανίας (γνωστό ως «Πόλη των Τυφλών»), υπάρχουν ήδη λύσεις. Αλλά, για άλλη μια φορά, το πρόβλημα είναι ότι οι αποφάσεις παίρνονται από ανθρώπους που οδηγούν.

• Μυρωδιά μέντας στον αυτοκινητόδρομο, περγαμόντο στην πόλη: έρευνα σε 34 οδηγούς έδειξε ότι η οσφρητική διέγερση μέσα στην καμπίνα μειώνει τον χρόνο αντίδρασης και βελτιώνει την εγρήγορση σε συνθήκες ημιαυτόνομης οδήγησης.

Τεχνολογία

• Η Google εκπαίδευσε το Gemini σε 5 εκατομμύρια δημοσιεύματα από όλο τον κόσμο για να δημιουργήσει το πρώτο παγκόσμιο dataset πλημμυρών. Πάνω σε αυτό έχτισε μοντέλο πρόβλεψης που καλύπτει 150 χώρες, ειδικά εκείνες που δεν έχουν την πολυτέλεια ακριβών μετεωρολογικών υποδομών.

• Επιπλέον, η Google ανανεώνει τα Maps με δύο λειτουργίες βασισμένες στο Gemini: το Ask Maps, που απαντά σε ερωτήσεις φυσικής γλώσσας αξιοποιώντας δεδομένα από 300 εκατομμύρια σημεία ενδιαφέροντος, και το Immersive Navigation, με τρισδιάστατη απεικόνιση δρόμων, έξυπνο zoom και φωνητική καθοδήγηση σε πραγματικό χρόνο.

• Η BYD παρουσίασε φορτιστές 1.500 kW (τριπλάσια ισχύς από τους ταχύτερους της Tesla) που σε συνδυασμό με τη νέα μπαταρία της δίνουν ~640 χιλιόμετρα αυτονομίας σε κάτω από 10 λεπτά.

• Από συμπιεσμένα δεμάτια άχυρου στη Γερμανία μέχρι βιοτσιμέντο από βακτήρια και διαφανές ξύλο αντί για τζάμια, η οικολογική δόμηση συνδυάζει παραδοσιακές τεχνικές με σύγχρονη μηχανική.

Τα 3 βασικά

1. Πώς ένα σπίτι των $500K άδειασε κρεβάτι σε καταφύγιο αστέγων

Δύο νέες έρευνες επιβεβαιώνουν κάτι αντιδιαισθητικό: ακόμα και τα ακριβά σπίτια βοηθούν τους υπόλοιπους να βρουν φθηνότερη στέγαση. Δεδομένα ολόκληρου του πληθυσμού της Ελβετίας δείχνουν ότι κάθε νέο σπίτι πυροδοτεί μια αλυσίδα μετακομίσεων — οι πλουσιότεροι μπαίνουν στο καινούργιο, αδειάζουν το προηγούμενο, κι αυτό γεμίζει από νοικοκυριά με χαμηλότερο εισόδημα. Αντίστοιχη έρευνα από τη Χονολουλού έδειξε το ίδιο: ένας πύργος 512 διαμερισμάτων (από $780K) δημιούργησε 557 κενά σε φθηνότερες γειτονιές. Σε μία περίπτωση, η αγορά ενός condo $500K+ άδειασε τελικά κρεβάτι σε καταφύγιο αστέγων.

Στην Ελλάδα, όμως, ούτε χτίζουμε αρκετά, ούτε χτίζουμε εκεί που χρειάζεται. Μόνο 1 στα 10 σπίτια προς πώληση είναι νεόδμητο, και κοστίζει 50%+ παραπάνω. Το 11μηνο του 2025 αδειοδοτήθηκαν 35.000 κατοικίες, 20,6% λιγότερες από πέρυσι. Το «Σπίτι μου ΙΙ» εκταμίευσε μόλις 41,5% του προϋπολογισμού του, γιατί οι τράπεζες αρνούνται να δανειοδοτήσουν παλιά ακίνητα στις τιμές που ζητούνται. Και το 44% των νεόδμητων συγκεντρώνεται στα Νότια Προάστια (Γλυφάδα, Βούλα), με μόλις 11% να βρίσκονται στο κέντρο.

Καμία έκπληξη λοιπόν ότι η μέση ζητούμενη τιμή στον Δήμο Αθηναίων κατέγραψε ετήσια αύξηση 11,6%, φτάνοντας τα €2.400/τ.μ. Στις περιοχές γύρω από Ομόνοια και Σύνταγμα — εκεί ακριβώς που εφαρμόστηκε η απαγόρευση νέων Airbnb — η αύξηση έφτασε το 22,8%. Η Λισαβόνα μόλις κατήργησε την αντίστοιχη απαγόρευση μετά από 6 χρόνια, γιατί οι τιμές πώλησης αυξήθηκαν 23% παρά το μέτρο. Ίδια εικόνα παντού: Βαρκελώνη (+60% πωλήσεις, +70% ενοίκια), Άμστερνταμ (−54% καταλύματα αλλά +33% ενοίκια), Εδιμβούργο.

Και μια ενδιαφέρουσα πρόταση: Τα φορολογικά έσοδα από βραχυχρόνια μίσθωση αγγίζουν πλέον το €1 δισ. ετησίως. Αντί για απαγορεύσεις που αποδεδειγμένα δεν δουλεύουν, μήπως μέρος αυτών των εσόδων θα μπορούσε να χρηματοδοτήσει κατασκευή προσιτής κατοικίας σε δημόσια οικόπεδα;

2. Just one more lane bro

Κάθε Αθηναίος οδηγός χάνει πλέον 143 ώρες τον χρόνο στο μποτιλιάρισμα (από 104 πριν δύο χρόνια) — ή αλλιώς €1.500 σε καύσιμα, φθορές και χαμένο χρόνο. Στον Κηφισό, συχνά η ταχύτητα των οχημάτων είναι αυτή του γρήγορου βάδην (έως 12 χλμ./ώρα). Μια οδηγός που διασχίζει κάθε μέρα αυτόν τον δρόμο χάνει €1.650 τον χρόνο. Να επισπεύσουμε λοιπόν το flyover! Ή μάλλον, όχι.

Το 2014 η Καλιφόρνια πρόσθεσε μία λωρίδα ανά κατεύθυνση στον αυτοκινητόδρομο 405 του Λος Άντζελες, με κόστος $1,1 δισ. Ένα χρόνο μετά, η ώρα αιχμής ήταν ένα λεπτό πιο αργή από πριν αρχίσουν τα έργα. Πέντε χρόνια μετά, η κίνηση ήταν χειρότερη σε κάθε ώρα της μέρας — σχολικό παράδειγμα «προκαλούμενης ζήτησης». Σήμερα ο δρόμος σέρνεται με 400.000 οχήματα τη μέρα. Η απάντηση πλέον για το Λος Άντζελες δεν είναι περισσότερη άσφαλτος αλλά ένα αυτοματοποιημένο μετρό κάτω από το Μπελ Ερ: 13 μίλια σε 20 λεπτά αντί 40-80 με αυτοκίνητο, συρμοί κάθε 2,5 λεπτά και εκτιμώμενη επιβατική κίνηση 100.000+ τη μέρα.

3. Η αστικοποίηση ως αναδάσωση

Πάνω από 100 χρόνια πριν, η ξυλεία χρησιμοποιούνταν για σχεδόν τα πάντα: ως καύσιμο, για την παραγωγή μετάλλων, για την κατασκευή επίπλων και σπιτιών. Ως εκ τούτου, γύρω στο 1900 δεν υπήρχαν σχεδόν καθόλου δασικές εκτάσεις στην Ευρώπη.

Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, πολλές χώρες ξεκίνησαν μαζικά προγράμματα αναδάσωσης, τα οποία συνεχίζονται μέχρι σήμερα. Ταυτόχρονα, οι καλλιεργήσιμες εκτάσεις μειώθηκαν λόγω τεχνολογικών καινοτομιών, όπως η μηχανοποίηση και τα βελτιωμένα συστήματα άρδευσης. Δηλαδή, χρειαζόταν μικρότερη έκταση και άνθρωποι για την παραγωγή της ίδιας ποσότητας τροφίμων.

Ως αποτέλεσμα, τα δάση της Ευρώπης αυξήθηκαν κατά ένα τρίτο τα τελευταία 100 χρόνια. Στην Ελλάδα, τα δάση καλύπτουν σήμερα το 60% ενώ το 1945 το 55,4%, επιπλέον ~2.800.000 στρέμματα.

Τι άλλο αναπτύχθηκε ταυτόχρονα; Οι πόλεις.

Ελλάδα

• Η Θεσσαλονίκη ετοιμάζεται για το πρώτο δημοτικό δημοψήφισμα στην Ελλάδα: Μαζεύτηκαν πάνω από 23.000 μοναδικές και έγκυρες υπογραφές (10% των δημοτών και δημοτισσών) για τη δημιουργία Μητροπολιτικού Πάρκου στη ΔΕΘ.

• Οι δημοτικές κοινότητες είναι το πιο κοντινό επίπεδο αυτοδιοίκησης στον πολίτη και το πιο αόρατο. Στην Αθήνα, οι συνεδριάσεις τους εξαντλούνται σε παρατάσεις ωραρίου μουσικής (έως 52 ανά συνεδρίαση!), ενώ τα ουσιαστικά θέματα γειτονιάς είναι συγκριτικά ελάχιστα.

• Πλατφόρμα αναζήτησης προμηθειών και υπηρεσιών ΟΤΑ.

• Ρεπορτάζ με αφορμή τις κοπές δέντρων για τις οποίες σας έγραψα πρόσφατα. Και επίσημα, οι αντικαταστάσεις προσμετρώνται ως νέες φυτεύσεις και υπάρχει άρνηση στο να δημοσιευτούν τα πραγματικά νούμερα και η επιστημονική δουλειά που υποστηρίζει τις σχετικές αποφάσεις.

• Ενώ η Αττική μετράει τα αποθέματα νερού σε μήνες, αδειοδοτεί data centers που θα συνδεθούν στο δίκτυο ύδρευσης για ψύξη. Από τις περιπτώσεις που μπορούμε να έχουμε και την πίτα ολόκληρη και τον σκύλο χορτάτο.

• Γιατί οι ελληνικές πόλεις σχεδιάζουν ανάποδα; Η πυραμίδα του Γιαν Γκελ (Ζωή → Χώρος → Κτίρια) αντιστρέφεται συστηματικά - και όχι μόνο στη Θεσσαλονίκη. Η εναλλακτική: χώροι τόσο καλοί που οι πολίτες θέλουν να τους φροντίζουν.

• Στο τέλος Μαρτίου το Ίδρυμα Χάινριχ Μπελ – Γραφείο Θεσσαλονίκης και η Commonspace θα διοργανώσουν στη Θεσσαλονίκη μία σειρά εκδηλώσεων γύρω από την πόλη, τα Κοινά και το συνεργατισμό.

• [🎧] Όλα τα τελευταία επεισόδια του Αθήνα 2050 αξίζουν το χρόνο σας.

• Μια πρόταση για τα εγκαταλελειμμένα λόγω πολυϊδιοκτησίας κτίρια. Υποχρεωτική εισφορά μεριδίων σε εταιρεία ειδικού σκοπού, όπου το Δημόσιο μπαίνει ως κύριος μέτοχος, ανακαινίζει και ανακτά τα κόστη από την εκμετάλλευση. Δηλαδή, χωρίς απαλλοτρίωση.

• Οι δρόμοι της Αττικής γίνονται «ψηφιδωτό μπαλωμάτων»: εταιρείες σκάβουν για οπτικές ίνες, φυσικό αέριο και ρεύμα, αφήνουν πίσω λακκούβες, και οι δήμοι πληρώνουν τη ζημιά. Στη Γλυφάδα, δρόμος που ασφαλτοστρώθηκε το 2025 έχει ήδη 6 μπαλώματα. Στην Παλλήνη, 152 χλμ. εκσκαφών αποχέτευσης χρειάζονται €40 εκατ. για αποκατάσταση.

• Από 10.000 περίπτερα πανελλαδικά το 2010, απομένουν κάτω από 5.000, ενώ στον Δήμο Αθηναίων, από 1.200 μένουν 250.

• Η Τροχαία εντατικοποιεί τα αλκοτέστ (41.000 σε 5 μέρες τον Φεβρουάριο), αλλά markets in everything: «τσιλιαδόροι» κοντά στα μπλόκα προσφέρουν με €20 να περάσουν το αυτοκίνητο νηφάλιοι και να το πάρει ο μεθυσμένος οδηγός λίγο πιο κάτω. Στον αντίποδα, νυχτερινά κέντρα στήνουν αλκοτέστ στην έξοδο, δωρεάν φύλαξη αυτοκινήτων και μεταφορά με βαν.

• Μόλις 10 λεωφορεία με κάμερα κατέγραψαν 1.961 παραβάσεις λεωφορειολωρίδας τον Ιανουάριο (96% από ΙΧ, με τη Λεωφόρο Αλεξάνδρας να έχει το 33% του συνόλου).

• Βαδισιμότητα, «Πόλη των 15 λεπτών» και Αθήνα.

• Περισσότερα για την τοιχογραφία της Μαρία Κάλλας στην Καλαμάτα που ψηφίστηκε «Καλύτερη στον Κόσμο» για το 2025 από το Street Art Cities.

• Το Λεξικοπωλείο που αποχαιρετάμε και στοιχεία για μια βαρετή πόλη (χωρίς γλουτένη).

Take Back the City #11 την Πέμπτη (05/03) στο SuiHub. Σας περιμένουμε από τις 6 για καφέ και μένουμε μέχρι αργά για να κουβεντιάσουμε για τις πόλεις μας!

Αστική Ζωή

• Αν η μετανάστευση «κατέστρεφε» τις πόλεις, οι τιμές ακινήτων θα κατέρρεαν. Όμως συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο σχεδόν παντού στη Δύση, σημάδι ότι στην πραγματικότητα εκτιμούμε τα οφέλη της μετανάστευσης υψηλότερα από τα κόστη.

• Ο τουρισμός στο Λας Βέγκας πέφτει ~10% και η πόλη ρίχνει δισεκατομμύρια σε γήπεδα και τούνελ Tesla αντί να κάνει το προφανές: να πεζοδρομήσει το Strip.

• Το Πεκίνο του 2026 δεν είναι απλά το Πεκίνο του 2006 με καλύτερα κτίρια: η πενταπλάσια αύξηση εισοδήματος, η μαζική αστικοποίηση, ο καλύτερος δημόσιος χώρος και οι 370 κάμερες ανά 1.000 κατοίκους, άλλαξαν τη συμπεριφορά των πολιτών στο δημόσιο χώρο εξίσου δραματικά.

• Αυτός ο ιστότοπος απεικονίζει κάθε δρόμο μέσα σε μια πόλη.

• Η Νέα Υόρκη φτιάχνει τον πρώτο (μυστικό) τρισδιάστατο χάρτη του υπεδάφους της. Η έλλειψή του κοστίζει χρόνια και εκατομμύρια: ένα έργο αποχέτευσης στη York Avenue ξεκίνησε ως τριετές και είναι στον ένατο χρόνο λόγω «αγνώστων» σωληνώσεων. Η Βρετανία, που ξεκίνησε αντίστοιχο project το 2019, εκτιμά εξοικονόμηση $535 εκατ. ετησίως.

• Δισεκατομμυριούχοι στη Νέα Υόρκη ενώνουν πολυκατοικίες σε mega-mansions: 40 κτίρια έγιναν 19 από το 2010, ενώ από το 2004 χάθηκαν 9.300+ μονάδες κατοικίας στη Νέα Υόρκη μόνο από μετατροπές σε μονοκατοικίες.

• Ανώνυμος δωρητής χάρισε στην πόλη της Οσάκα ράβδους χρυσού 21 κιλών (αξίας $3,6 εκατ.) με έναν όρο: να φτιαχτούν οι σαπισμένοι αγωγοί νερού.

• Πριν 40 χρόνια μια Νεοϋορκέζα κρέμασε ποιήματα στο μετρό του Λονδίνου. 700 ποιήματα αργότερα, το Poems on the Underground εμπνέει δίκτυα σε όλο τον κόσμο.

  

• Τι και αν ιστορικά οι περισσότερες «νέες πόλεις» απέτυχαν; Με έλλειμμα 4-7 εκατ. κατοικιών, η Αμερική ξαναανακαλύπτει την ιδέα.

• Το αμερικανικό πρόγραμμα HOPE VI αντικατέστησε 262 συγκροτήματα κοινωνικής κατοικίας με μικτές γειτονιές. Οι ενήλικες δεν κέρδισαν οικονομικά, αλλά τα παιδιά που μεγάλωσαν εκεί κερδίζουν 50% περισσότερα ως ενήλικες. Κάθε ανακαινισμένη μονάδα κόστισε $170K στο δημόσιο αλλά παρήγαγε $500K σε μελλοντικά εισοδήματα.

• Ένα βιβλίο ξαναγράφει την ιστορία της αρχιτεκτονικής από τη σκοπιά των μικροβίων: από τους λαζαρέτους της πανώλης μέχρι τα σανατόρια της φυματίωσης, κάθε υγειονομική κρίση ανασχεδίασε τις πόλεις μας.

• Το Λος Άντζελες ετοιμάζεται για τους Ολυμπιακούς του 2028 με 500 κατσίκες. Αντί για ζιζανιοκτόνα (απαγορεύτηκαν το 2019), η πόλη τις άφησε ελεύθερες σε 2.000 στρέμματα (που θα φιλοξενήσουν BMX, skateboard και πένταθλο) για να καθαρίσουν ξερά χόρτα και να μειώσουν τον κίνδυνο πυρκαγιάς.

• [📹] Πώς ο πάγος μεταμόρφωσε τις πόλεις.

Βιώσιμη κινητικότητα

• [📹] Στο Κουβέιτ, 99% του πληθυσμού χρησιμοποιεί αυτοκίνητο για να μετακινείται και δεν υπάρχουν πεζοδρόμια.

• Το δίκτυο υψηλής ταχύτητας της Κίνας έφτασε τα 50.000 χλμ. (αρκετά να κάνει τον γύρο της Γης) και καλύπτει το 97% των πόλεων άνω των 500.000 κατοίκων. 20 εκατ. επιβάτες τη μέρα ταξιδεύουν στα 200+ χλμ/ώρα.

• Νέα έρευνα με δεδομένα από το Σικάγο δείχνει ότι η βέλτιστη τιμή εισιτηρίου λεωφορείου είναι μηδέν — ή και αρνητική. Στη Μπογκοτά, τα οφέλη του BRT ήταν διπλάσια απ' ό,τι εκτιμήθηκε αρχικά, γιατί οι κάτοικοι εκτός από μέσο μεταφοράς αλλάζουν και τόπο κατοικίας.

• Το 2024, η Αιθιοπία απαγόρευσε τις εισαγωγές βενζινοκίνητων αυτοκινήτων και μηδένισε τους δασμούς στα ηλεκτρικά. Μέσα σε δύο χρόνια, τα EV έφτασαν να αποτελούν το 6% του στόλου (πάνω από τον παγκόσμιο μέσο όρο). Η συνταγή: φθηνό ρεύμα, κινεζικά ηλεκτρικά αυτοκίνητα φθηνότερα από μεταχειρισμένα βενζινοκίνητα, και δημοσιονομικό κίνητρο μιας και η επιδότηση βενζίνης κόστιζε δισεκατομμύρια.

• Homo Mobilis: Άνθρωποι με τα οχήματα τους.

Τεχνολογία

• Ένας ουρανοξύστης 34 ορόφων στο Μπρούκλιν θερμαίνεται και ψύχεται με 320 γεωτρήσεις κάτω από τα θεμέλια, 105 χλμ. σωληνώσεων και 53% λιγότερες εκπομπές, με επιπλέον κόστος κατασκευής μόλις 6%.

• Η Bedrock Robotics έκλεισε γύρο $270 εκατ. για αυτοματοποίηση εκσκαφέων και κατασκευαστικών μηχανημάτων μέσω AI με στόχο εργοτάξια που λειτουργούν 24 ώρες το 24ωρο σε μια εποχή που ο κατασκευαστικός κλάδος των ΗΠΑ χρειάζεται 450.000 νέους εργάτες.

• Η ιρλανδική Manna (250.000+ παραδόσεις με drones από το 2019) θα συνεργαστεί με την Uber για παραδόσεις φαγητού στην Ευρώπη.

• Η Waymo αποτιμάται σε $126 δις - 360 φορές τα έσοδά της.

• Η Volkswagen ρίχνεται στην κούρσα των robotaxi με 100 δοκιμαστικά οχήματα σε Γερμανία, Νορβηγία και ΗΠΑ.

• Από το ισπανικό Telekino του 1904 μέχρι τα αυτοκίνητα χωρίς οδηγό στους αυτοκινητόδρομους της Γερμανίας το 1995, η ιστορία της αυτόνομης οδήγησης ξεκίνησε πολύ πριν τη Silicon Valley και τη Waymo.

Τα 3 βασικά

1. Η Τζέιν Τζείκομπς στον Κηφισό

Ο Κηφισός δέχεται 260.000 οχήματα τη μέρα ενώ σχεδιάστηκε για 190.000, χάνονται 6,5 εκατ. εργατοώρες ετησίως, και η «άμεση λύση» του περιορισμού φορτηγών τις ώρες αιχμής ακυρώθηκε μετά από πίεση επιμελητηρίων. Στο μεταξύ, ούτε το υπάρχον ωράριο τροφοδοσίας «9 με 9» εφαρμόζεται ποτέ.

Η Βαρκελώνη χρησιμοποιεί λωρίδες πολλαπλής χρήσης και κέντρα ενοποίησης εμπορευμάτων. Το Λονδίνο, ζώνες χαμηλών εκπομπών. Εμείς; Εξετάζουμε flyover που θα διπλασιάσει τη χωρητικότητα αυτοκινήτων, από 5.000 σε 10.000/ώρα.

Η λογική «περισσότερος δρόμος = λιγότερη κίνηση» δεν έχει λειτουργήσει πουθενά στον κόσμο. Είναι η μαύρη τρύπα της συγκοινωνιακής πολιτικής: ό,τι κι αν ρίξεις μέσα, εξαφανίζεται.

Στα ίδια πλαίσια κινείται και η συζήτηση για το πάρκινγκ. Η αυτοκινητοκεφαλίαση δεν μας αφήνει να δούμε ούτε τα πιο προφανή λογικά σφάλματα. Η αντανακλαστική απάντηση είναι πάντα η ίδια: χρειαζόμαστε περισσότερες θέσεις. Μπορείτε να φανταστείτε τα επίπεδα στωικισμού που απαιτούνται όταν διαβάζεις σχόλια στη συζήτηση για το Plan A που ζητούν «κοινωνική στάθμευση» και απαλλοτριώσεις για δημιουργία πάρκινγκ; Έχετε ακούσει για τον «Shoup Dogg»;

Για άλλη μια φορά: όσο πιο εύκολο και φθηνό κάνεις κάτι, τόσο περισσότερο θα χρησιμοποιείται. Με τα λεφτά του flyover, πόσο θα ανανεωνόταν ο προαστιακός; Το να συζητάμε πως πρέπει να πληρώσουμε για παραπάνω τσιμέντο και ατσάλι σε μια πόλη με 6 τ.μ. πρασίνου ανά κάτοικο, 1 τ.μ. ποιοτικού δημόσιου χώρου ανά κάτοικο (πηγή: αγανάκτηση, 2026) και τεράστια κλιματική ευαλωτότητα δεν είναι απλά λάθος. Είναι θέμα επιβίωσης της πόλης. Ελπίζω να μη χρειαστεί να γίνουμε Τζέιν Τζείκομπς. Αλλά δεν το αποκλείω.

Για όσες/όσους δεν έχετε το χρόνο ή την αντοχή να διαβάσετε το Power Broker, σας έχω πιο light εναλλακτική.

2. Όταν το ρέμα γίνεται δρόμος, ο δρόμος θα γίνει ποτάμι

3. Νέος νόμος μεταφορών

Από τις 5 Φεβρουαρίου βρίσκεται σε δημόσια διαβούλευση (έως 19/2) το σχέδιο νόμου του Υπουργείου Υποδομών και Μεταφορών με τίτλο «Εκσυγχρονισμός και αναβάθμιση μεταφορών». Πρόκειται για ένα νομοσχέδιο-«σκούπα» με 109 άρθρα που αγγίζει σχεδόν κάθε πτυχή των μεταφορών: τεχνικό έλεγχο οχημάτων, συγκοινωνιακούς φορείς, επιβατικές και εμπορευματικές μεταφορές, ηλεκτροκίνηση, ΣΒΑΚ, σιδηρόδρομο και πολιτική αεροπορία.

Στην ηλεκτροκίνηση, τα νέα ταξί σε Αττική και Θεσσαλονίκη πρέπει να είναι μηδενικών εκπομπών από 1/1/2026 και το 1/4 των νέων εταιρικών αυτοκινήτων που αποκτώνται με μίσθωση πρέπει να είναι ηλεκτρικά. Προβλέπεται επίσης δοκιμαστική λειτουργία ηλεκτρικών λεωφορείων στο δίκτυο του ΟΑΣΑ (έως 10 μήνες), ενώ διατίθενται ~€38 εκατ. στα ΚΤΕΛ για ανανέωση στόλου. Στα ΣΒΑΚ, η προθεσμία κατάρτισης παρατείνεται (πάλι) έως τις 31/12/2026.

Στις συγκοινωνίες, η διαχείριση των Γραμμών 2 και 3 του Μετρό περνά από την Ελληνικό Μετρό ΑΕ στη ΣΤΑΣΥ από 1/3/2026. Η ΟΣΕΘ αποκτά διευρυμένες αρμοδιότητες στη Θεσσαλονίκη: σταθμούς μετεπιβίβασης, λεωφορειολωρίδες, έλεγχο κομίστρου, αποκλειστική ανάθεση συγκοινωνιακού έργου. Αλλάζει και το σύστημα εισιτηριοδιαφυγής: πρόστιμο €100, με δυνατότητα μείωσης 50% αν ο παραβάτης αγοράσει πάσο 30+ ημερών (ενδιαφέρον nudge). Αυστηροποιούνται επίσης οι ποινές για βανδαλισμούς και επιθέσεις σε ελεγκτές, ενώ θεσμοθετείται ψηφιακή πλατφόρμα (δεν θα μπορούσε να λείπει μια νέα ψηφιακή πλατφόρμα) ανώνυμης αξιολόγησης ταξί με υποχρεωτικό QR code. Τέλος, αν ένας δήμος δεν επισκευάσει φθαρμένες στάσεις λεωφορείων εντός 180 ημερών, ο συγκοινωνιακός φορέας μπορεί να αναλάβει τη συντήρηση και εμπορική αξιοποίησή τους.

Ελλάδα

• Κεραίες, θερμοσίφωνες, δορυφορικά πιάτα, καυστήρες: οι ταράτσες της Αθήνας παραμένουν η «χωματερή του ορίζοντα» παρά δεκαετίες εξαγγελιών. Η πράσινη στέγη του ΥΠΟΙΚ μαράζωσε, το πρόγραμμα αποξήλωσης κεραιών εξαφανίστηκε. Αρχιτέκτονες προτείνουν κεντρικούς ηλιακούς συλλέκτες ανά τετράγωνα και φυτεμένα δώματα, αλλά το πραγματικό εμπόδιο δεν είναι τεχνικό. Είναι η ομοφωνία των συνιδιοκτητών, που στην ελληνική πολυκατοικία ισοδυναμεί με ουτοπία. Έχω μια λύση όμως που θα συμφωνήσουν όλοι:

  

• Παρά τα δισεκατομμύρια των «Εξοικονομώ», 6 στα 10 ελληνικά κτίρια παραμένουν στις χαμηλότερες ενεργειακές κατηγορίες, ενώ η πιο δημοφιλής «ανακαίνιση» είναι τέντες και σκίαστρα. Μόλις οι μισές εγκεκριμένες αιτήσεις ολοκληρώνονται, το μέσο κόστος ανακαίνισης φτάνει τα €10.075, και 3 στους 10 ιδιοκτήτες λένε ότι χωρίς δάνειο δεν μπορούν καν να ξεκινήσουν.

• Οι «έξυπνες κάμερες» που τοποθετήθηκαν στους δρόμους της Αττικής τον Δεκέμβριο, καταγράφουν παραβάσεις αλλά δεν στέλνουν κλήσεις. Γιατί; Γιατί το σύστημα της Τροχαίας δεν έχει διασυνδεθεί ακόμα και η ΕΛ.ΑΣ. λέει ότι δεν έχει λάβει ούτε μία παράβαση προς διεκπεραίωση. Πέραν όλων των άλλων, μιλάμε για εκατομμύρια ευρώ χαμένα μιας και οι κάμερες καταγράφουν πάνω από 10.000 παραβάσεις τη μέρα.

• Η ανάπλαση της Βασιλίσσης Όλγας (που έκλεισε το 2020 και θα «παραδιδόταν» πριν ένα χρόνο) ολοκληρώνεται τελικά τον Μάρτιο, αλλά κανείς δεν ξέρει αν θα επιτραπεί η διέλευση ΙΧ. Ο δήμος υπέβαλε αίτημα τον Αύγουστο, η κυβέρνηση δεν απάντησε ποτέ.

• Κατεδαφίζονται με γεωμετρικούς ρυθμούς προσφυγικά κτίρια σε όλη την Ελλάδα, πριν προλάβουν να συμπληρώσουν 100 χρόνια και κηρυχθούν μνημεία.

• Είναι ο βασικός λόγος που δεν λύνεται η στεγαστική κρίση το ότι το 70% των Ελλήνων είναι ιδιοκτήτες και βλέπει την περιουσία του να φουσκώνει; Ναι, αν και θα εστίαζα περισσότερο στα πόθεν έσχες των βουλευτών και τους ισολογισμούς των τραπεζών.

• Τα Airbnb στο κέντρο της Αθήνας αυξήθηκαν 11% το 2025, δηλαδή τη χρονιά που μπήκε σε ισχύ η απαγόρευση νέων καταλυμάτων. Στο εμπορικό τρίγωνο η αύξηση έφτασε 20%, γιατί ιδιοκτήτες έτρεξαν να πάρουν άδεια πριν μπει σε εφαρμογή το μέτρο.

• Στην Αθήνα, η τελευταία απογραφή αστέγων έγινε το 2018 και από τότε, στους δρόμους εμφανίστηκαν νέες κατηγορίες: ηλικιωμένοι 75+ που αποτελούν πλέον το 30% των φιλοξενουμένων σε δομές, άτομα που δουλεύουν αλλά δεν βρίσκουν σπίτι κάτω από €500, και άτομα με αναπηρία που κυκλοφορούν μεταξύ πεζοδρομίου και εφημερίας γιατί καμία δομή δεν τα δέχεται.

• Ο ποδηλατόδρομος της Αθηναϊκής Ριβιέρας, που εξαγγέλθηκε το 2021 για παράδοση το 2025, πάει πλέον προς το 2027.

• Η Google ξεκινά 10μηνη τρισδιάστατη χαρτογράφηση σχεδόν όλης της Ελλάδας για το Street View. Φορέστε τα καλά σας και βάλτε γλάστρες στο μπαλκόνι.

• Νέος, ενιαίος Κώδικας Αυτοδιοίκησης: περίπου 800–900 άρθρα και πάνω από 1.000 διαφορετικά νομοθετήματα κωδικοποιούνται σε ένα ενιαίο κείμενο.

• Οι πρώτες στιγμές ενός 63χρονου άνδρα που απέκτησε σπίτι μετά από τρία χρόνια στον δρόμο χάρη στο Δήμο Θεσσαλονίκης που ανακαίνιζει και νοικιάζει σε ευάλωτους πολίτες με €150 τον μήνα 30 κληροδοτήματα του Δημοσίου που έμεναν κλειστά. Γιατί φαίνεται να πετυχαίνει εκεί που απέτυχε η Αθήνα;

• Το βιβλίο «37 ιστορίες αθηναϊκών πολυκατοικιών» αποκαλύπτει τον παραγνωρισμένο ρόλο της αντιπαροχής: χωρίς κεφάλαιο, τράπεζες ή κρατικό σχέδιο, η Αθήνα στέγασε εκατομμύρια και δημιούργησε κοινωνική κινητικότητα μέσα από μια μεταρρύθμιση «από τα κάτω» και με ταξική ανάμειξη εντός του ίδιου κτιρίου σπάνια για τα διεθνή δεδομένα.

• Εταιρεία ηλεκτρικών πατινιών προσέφυγε κατά του νέου κανονισμού του Δήμου Αθηναίων. Η εφαρμογή θα αργήσει τουλάχιστον τρεις μήνες και μέχρι τότε, τα πατίνια θα συνεχίζουν να κοιμούνται ξαπλωμένα στα πεζοδρόμια.

📢 Η Schema Labs (Open Council) ψάχνει Civic Tech Software Engineer.

Αστική Ζωή

• Η Νιγηρία δεν έχει κάνει απογραφή από το 2006, η Λ.Δ. Κονγκό από το 1984, το Αφγανιστάν από το 1979. Οι δορυφόροι υποεκτιμούν τους πληθυσμούς κατά 50-84%. Έχουμε ιδέα πόσοι άνθρωποι ζουν στον πλανήτη;

• Πάνω από το 50% της παγκόσμιας αστικής κατοικίας χτίζεται χωρίς αρχιτέκτονες, άδειες ή masterplan.

• Μελετώντας τις πόλεις του 19ου αιώνα: ο σχεδιασμός δρόμων και δικτύων δούλευε θαυμάσια, η διαφορά δημόσιο-ιδιωτικό δεν ήταν τόσο σημαντική όσο η χρηματοδότηση μέσω τελών χρήσης, και τα μονοπώλια υποδομών (τραμ, νερό, φωταέριο) λειτουργούσαν καλύτερα από τον ανταγωνισμό.

• Στον 19ο αιώνα, το Βερολίνο μεγάλωσε 20 φορές, η Νέα Υόρκη 100 φορές. Όλα αυτά ενώ οι τιμές κατοικίας έμειναν σταθερές. Το μυστικό δεν ήταν laissez-faire αλλά μονοπώλια υποδομών που αυτοχρηματοδοτούνταν, γενναιόδωρα δίκτυα δρόμων και δικαίωμα στη δόμηση ως βασική αρχή. Ένα σύστημα που μετά το 1914 αντικαταστάθηκε σταδιακά από αυτό που μας έδωσε τη σημερινή στεγαστική κρίση.

• Το Λονδίνο έχει 1,1 ανθρωποκτονίες ανά 100.000 κατοίκους — λιγότερες από Παρίσι και Βερολίνο, τρεις φορές λιγότερες από τη Νέα Υόρκη. Αλλά οι αναρτήσεις στο X για «εγκληματικότητα στο Λονδίνο» διπλασιάστηκαν το 2025, πολλές συνδέοντάς την με μετανάστες, με αποτέλεσμα το 61% των Βρετανών να θεωρεί την πόλη επικίνδυνη.

  

• Οι φονικές πλημμύρες στην Πορτογαλία ήταν αποτέλεσμα δεκαετιών τσιμεντοποίησης που δεν αφήνει το νερό να απορροφηθεί. Εξαίρεση η Σετούμπαλ, όπου μια λεκάνη κατακράτησης που σχεδιάστηκε το 2018 κράτησε την πόλη στεγνή (χρησιμοποιώντας μόλις το 20% της χωρητικότητάς της).

• Το Σάο Πάολο ζει το ίδιο κλιματικό παράδοξο με την Αθήνα: ξηρασία που ρίχνει τα αποθέματα νερού και ταυτόχρονα φονικές πλημμύρες από καταιγίδες που πνίγουν την πόλη.

• Η Χο Τσι Μινχ έβαλε όριο ηχορύπανσης στα 40 dB (επίπεδα βιβλιοθήκης). Σε μια πόλη 10 εκατομμυρίων όπου το καραόκε στις γειτονιές κρατάει μέχρι τα ξημερώματα.

• Στη Σεούλ, ένα ιερό 600 ετών και ένα μπρουταλιστικό εμπορικό συγκρότημα των '60s βρίσκονται απέναντι και η μάχη για το ύψος των νέων κτιρίων ανάμεσά τους διχάζει τη χώρα.

• 36 ώρες στο Λάγος των 21 εκατομμυρίων κατοίκων: μια πόλη χωρίς πεζοδρόμια και με κυκλοφοριακό χάος, αλλά με 200 στρέμματα τροπικού δάσους στην καρδιά της, street food μέχρι τα ξημερώματα και νυχτερινή ζωή που ξεχύνεται από τα κλαμπ στις εκκλησίες το πρωί.

• Όσοι «τα παρατάνε» με την ιδιοκτοκατοίκηση αλλάζουν ριζικά συμπεριφορά: καταναλώνουν περισσότερο, δουλεύουν λιγότερο και στρέφονται σε crypto ελπίζοντας να κερδίσουν πίσω αυτό που η αγορά κατοικίας τους στέρησε.

  

• Ινδικές πόλεις φτιάχνουν «ροζ πάρκα» αποκλειστικά για γυναίκες ώστε να μπορούν να ξαπλώσουν, να γυμναστούν και να χαλαρώσουν χωρίς αντρικά βλέμματα. Και κάπως έτσι παγιώνουν το πρόβλημα.

• Αν προσπαθήσετε να φτιάξετε ένα παρτέρι σε θέση στάθμευσης, πιθανότατα θα σας επιβληθεί πρόστιμο και θα εξαφανιστεί. Αν όμως γεμίσετε ένα παλιό καμπριολέ με χώμα και φυτά;

• Οι YIMBY κερδίζουν πολιτικές μάχες σε όλες τις ΗΠΑ (13 πολιτείες αφαίρεσαν εμπόδια στη δόμηση πέρυσι) αλλά οι «σκεπτικιστές της προσφοράς» επιμένουν: χωρίς δημόσια στέγαση και επιδοτήσεις, η αποκλειστική εμπιστοσύνη στην αγορά θα χρειαστεί 18 έως 124 χρόνια για να γίνει προσιτό ένα διαμέρισμα στο Σαν Φρανσίσκο. Χρειάζονται και τα δύο.

• Το Ολυμπιακό Χωριό του Μιλάνου για τους Χειμερινούς Ολυμπιακούς Αγώνες σχεδιάστηκε εξαρχής για μετατροπή σε φοιτητικές εστίες.

• Η Ρώμη χρεώνει πλέον €2 είσοδο στη Φοντάνα ντι Τρέβι για τη διαχείριση 70.000 επισκεπτών ημερησίως.

• Μια στις επτά επιχειρήσεις παράδοσης φαγητού στην Αγγλία είναι «σκοτεινές κουζίνες».

• Χιλιάδες προσομοιώσεις επιβεβαιώνουν ότι πλάκες και δοκοί από κατεδαφισμένα κτίρια μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν με ασφάλεια σε νέες κατασκευές.

• Τα χιονισμένα πεζοδρόμια της Νέας Υόρκης ανάγκασαν τους πεζούς να χαράξουν τα δικά τους μονοπάτια (τα λεγόμενα «desire paths») αποκαλύπτοντας ποιον προτεραιοποιεί η πόλη όταν καθαρίζει τους δρόμους αλλά αφήνει τα πεζοδρόμια βουνά από χιόνι. 4 χρόνια πριν, σας έγραφα πως με τύχη, μπορεί και να χιονίσει για εμάς.

• Το βιβλίο Messy Cities υποστηρίζει ότι οι κανονισμοί πολεοδομίας συχνά σκοτώνουν αυτό που κάνει τις πόλεις ζωντανές. Η αταξία δεν σημαίνει απαραίτητα χάος. Πολύ συχνά είναι αυτό που συμβαίνει όταν οι κάτοικοι παίρνουν πίσω τον χώρο και τον αξιοποιούν οργανικά σε αυτό που βγάζει περισσότερο νόημα τοπικά. Οι «παραγκουπόλεις» (ή αυτοδημιούργητες γειτονιές σύμφωνα με ένα άλλο βιβλίο) ίσως αποτελούν ένα εξαιρετικό παράδειγμα για αυτό.

  

Βιώσιμη κινητικότητα

• Νέα έρευνα του NBER δείχνει ότι το τέλος κυκλοφοριακής συμφόρησης στο Μανχάταν ωφέλησε περισσότερο τους οδηγούς εκτός της ζώνης χρέωσης. Εξοικονομούν 461.000 ώρες εβδομαδιαίως, χωρίς καμία αύξηση κίνησης σε εναλλακτικές διαδρομές. Τους πιο φωνακλάδες πολέμιους του μέτρου δηλαδή.

• Σαμαράκια, κάμερες, στένεμα λωρίδων: σχεδόν όλα τα μέτρα κατά της υπερβολικής ταχύτητας δουλεύουν και οι κάτοικοι τα θέλουν. Που είναι οι πολιτικοί με το θάρρος να τα εφαρμόσουν;

• Ο «Cycling Mikey» του Λονδίνου έχει καταγγείλει πάνω από 2.400 οδηγούς φορώντας κάμερα κράνους για να συλλέγει αποδείξεις. 36 από αυτούς έχασαν το δίπλωμά τους, ενώ έχουν πληρώσει €200.000+ σε πρόστιμα. Τον χτυπούν, τον βρίζουν, τον αποκαλούν «ρουφιάνο» αλλά ίσως «υπάρχουν άνθρωποι ζωντανοί σήμερα χάρη σε αυτόν».

• Από τα 50 λευκά ποδήλατα του Άμστερνταμ το 1965 που εξαφανίστηκαν σε ένα μήνα, μέχρι τα ηλεκτρικά ποδήλατα με GPS και εναλλάξιμες μπαταρίες σε εκατοντάδες πόλεις σήμερα. 60 χρόνια σταδιακής εξέλιξης για τα κοινόχρηστα ποδήλατα που πλέον (κάπου άλλου, όχι εδώ) θεωρούνται αστική υποδομή.

• Το 1916, ο Clinton Edgar Woods κατασκεύασε το πρώτο εμπορικό υβριδικό αυτοκίνητο με αναγεννητική πέδηση και αυτόματη φόρτιση μπαταρίας.

• Μελέτη στην Καλιφόρνια με δορυφορικά δεδομένα έδειξε ότι κάθε 200 επιπλέον ηλεκτρικά αυτοκίνητα ανά ταχυδρομικό κώδικα μειώνουν το διοξείδιο του αζώτου κατά 1,1%.

Τεχνολογία

• Η SpaceX του Έλον Μασκ ανακοίνωσε σχέδια για μόνιμη βάση στη Σελήνη με κόστος $100-500 δις, χιλιάδες πτήσεις Starship και πρώτη αποστολή το 2027. Η λογική: η Σελήνη απέχει 2 μέρες αντί για 6 μήνες, κάνοντάς την ιδανικό πεδίο δοκιμών πριν τον Άρη. Αρκεί να λυθούν μερικές «μικρές λεπτομέρειες».

• Η Waymo ζητά από τους οδηγούς της DoorDash να κλείνουν τις πόρτες των αυτόνομων αυτοκινήτων της.

• Τα αυτόνομα οχήματα δημιουργούν μια νέα κατηγορία κατάληψης δημόσιου χώρου — ούτε πάρκινγκ, ούτε κίνηση, αλλά «pauking». Ο λόγος είναι πως η αργή οδήγηση (cruising) κοστίζει $0,50/ώρα, φθηνότερα από κάθε πάρκινγκ. Έρευνα του UCLA έδειξε ότι μόλις 2.000 τέτοια οχήματα θα μπορούσαν να ρίξουν την μέση ταχύτητα της κυκλοφορίας στο κέντρο του Σαν Φρανσίσκο στα 3 χλμ./ώρα.

• Επίσης η Waymo, σε ακρόαση στη Γερουσία των ΗΠΑ, απέφυγε να απαντήσει αν οι απομακρυσμένοι βοηθοί της είναι στην πραγματικότητα οδηγοί.

• Νέα έρευνα δείχνει ότι μια απλή πινακίδα με το σωστό κείμενο μπορεί να χειραγωγήσει αυτόνομα οχήματα και drones, π.χ. να τα στρέψει προς πεζούς ή να τα αναγκάσει σε επικίνδυνη προσγείωση.

• Από τα ηλιακά πάνελ στο Πακιστάν μέχρι τα ηλεκτρικά φέρι της Νορβηγίας και τα λεωφορεία της Μπογκοτά, οι τεχνολογίες απανθρακοποίησης δεν είναι πια πιλοτικά αλλά λειτουργούν εμπορικά, σε κλίμακα. Αυτό που τις κρατάει «άνισα κατανεμημένες» είναι η γραφειοκρατία και η αδράνεια.

• Σήμερα υπάρχουν πάνω από 600.000 ηλεκτρικά αυτοκίνητα στις ΗΠΑ που μπορούν να επιστρέφουν ενέργεια στο δίκτυο.

• [📹] Η μηχανή πλακόστρωσης S24 PaveJet.

Στις 29 Ιανουαρίου, ο Δήμος Αθηναίων έκοψε τα περισσότερα από αυτά. Μέσα σε λίγες ώρες, τουλάχιστον δέκα δέντρα έγιναν κούτσουρα στο πεζοδρόμιο.

Την προηγούμενη εβδομάδα, συνεργεία καθάρισαν τις ρίζες και φύτεψαν νέα δεντρύλλια στη θέση τους.

Κρατώντας πάντα το ξυράφι του Χάνλον και όντας άσχετος από γεωπονία, πιστεύω πως υπάρχει επιστημονική αιτιολόγηση για αυτή την απόφαση. Ίσως τα δέντρα ήταν άρρωστα. Ίσως απειλούσαν τη δημόσια ασφάλεια. Ίσως κάποιος γεωπόνος αξιολόγησε την κατάστασή τους και αποφάσισε πως η κοπή ήταν η μόνη λύση. Και ακόμα κι αν ήταν λάθος απόφαση, δεν έγινε κατ' ανάγκη με κακία ή κρυφά συμφέροντα.

Δεν υπάρχει, όμως, καμία δικαιολογία για δύο πράγματα.

Η απουσία ενημέρωσης

Ρωτήσαμε το συνεργείο γιατί κόβονται τα δέντρα. Η απάντηση: «Έτσι αποφάσισε ο Δήμος.» Χωρίς εξήγηση. Χωρίς κάτι να μας δείξουν. Η μόνη ειδοποίηση ήταν ένα φύλλο χαρτί, που ζητούσε να μη σταθμεύουμε λόγω «εργασιών κλαδεύσεως» με την ημερομηνία κενή.

Θα ήταν τόσο δύσκολο αυτό το χαρτί να είχε ένα QR με την τεχνική έκθεση γεωπόνου και της απόφασης του Δημοτικού Συμβουλίου; Πόσο γκρίνια και δυσπιστία θα γλίτωνε ένα τόσο απλό πράγμα;

Σας θυμίζω την πινακίδα που βρήκα, στην πρόσφατη επίσκεψή μου στο Παρίσι, σε ένα παρτέρι που ετοιμαζόταν για φύτευση:

Εξηγεί γιατί η πόλη φυτεύει συγκεκριμένη εποχή, γιατί αποφεύγει τις ζεστές περιόδους, πώς προστατεύει την ποιότητα του εδάφους και τι θα συμβεί στο μεταξύ. Περιλαμβάνει ακόμα και ημερολόγιο με τις κατάλληλες περιόδους φύτευσης ανά τύπο φυτού. Η πινακίδα βρίσκεται εκεί για τον κάθε περαστικό.

Αυτό λέγεται σεβασμός προς τον πολίτη. Και δεν κοστίζει σχεδόν τίποτα. Ίσως μόνο τη βούληση να αντιμετωπίζεις τους κατοίκους ως ενήλικες.

Το αφήγημα των «νέων δέντρων»

Στις 8 Ιανουαρίου — λίγες μέρες πριν κοπούν τα δέντρα στον δρόμο μου — ο δήμαρχος Αθηναίων δημοσίευσε στο Facebook:

«Σε δύο χρόνια, υλοποιήσαμε έναν ξεκάθαρο στόχο: 10.000 νέα δέντρα στην Αθήνα. 5.000 φυτεύσεις κάθε χρόνο, με σχέδιο και συνέπεια.»

Η λέξη-κλειδί είναι το «νέα». Ας τη σκεφτούμε λίγο.

Πόσα από αυτά τα 10.000 δέντρα αντικατέστησαν κομμένα; Δεν μπορώ να ξέρω. Αυτό που ξέρω είναι πως τα δένδρα του δρόμου μου μετράνε σε αυτό το σύνολο. Και πως παρατηρώντας τις τοποθεσίες των υπόλοιπων στον χάρτη, μιας και τα περισσότερα φαίνονται να φυτεύονται σε πεζοδρόμια, μπορώ να υποθέσω πως η αντικατάσταση έχει πολύ σημαντικό μερίδιο. Θα χαρώ να φανώ λάθος και να διορθώσω αυτή την εκτίμηση.

Γιατί όμως ο Δήμος δεν δημοσιοποιεί αυτά τα στοιχεία και αποφάσισε η πλατφόρμα Athens Trees να δείχνει μόνο τις νέες φυτεύσεις και όχι πόσα δέντρα κόπηκαν; Δηλαδή να μην δείχνει το net αποτέλεσμα. Αν φυτέψεις 5.000 και κόψεις 5.000, δεν έχεις 5.000 νέα δέντρα. Έχεις μηδέν.

Αλλά ακόμα κι αν ήταν πραγματικά νέες προσθήκες, η λέξη «νέα» κρύβει κάτι σημαντικό: ένα δεντρύλλιο δεν είναι δέντρο. Όχι ακόμα.

Ο Δήμος Αθηναίων διαχειρίζεται 93.891 δέντρα στις δεντροστοιχίες της πόλης και περίπου 140.000 συνολικά αν συμπεριλάβουμε λόφους, πάρκα και πλατείες. Ένα ώριμο αστικό δέντρο απορροφά κατά μέσο όρο 10-40 κιλά CO2 τον χρόνο, παρέχει σκιά που μειώνει τη θερμοκρασία κατά 2-3°C στο επίπεδο του δρόμου, συγκρατεί 3.000-6.500 λίτρα βρόχινου νερού ετησίως και απομακρύνει ρύπους όπως σωματίδια, όζον και διοξείδιο του αζώτου μέσω των φύλλων του.

Μια μελέτη του 2014 στο Nature — που ανέλυσε 673.046 δέντρα 403 ειδών σε έξι ηπείρους — έδειξε ότι το 87% των ειδών αυξάνει τον ρυθμό δέσμευσης CO2 όσο γερνάει. Ένα δέντρο με δεκαπλάσια διάμετρο κορμού μπορεί να έχει πενηντα- ως εκατονταπλάσια φυλλική μάζα.

Ένα δεντρύλλιο ύψους δύο μέτρων χρειάζεται πολλά χρόνια μέχρι να προσφέρει ισοδύναμες υπηρεσίες (σκιά, απορρόφηση CO2, μείωση θορύβου, στήριξη βιοποικιλότητας). Η Σοφόρα, που βρίσκεται πλέον έξω από το μπαλκόνι μου, χρειάζεται τουλάχιστον 10 χρόνια για να ανθίσει για πρώτη φορά και 30-40 χρόνια για να αναπτύξει πλήρως την κόμη της.

Αυτό σημαίνει πως αν υποθέσουμε πως τα μισά από τα 10.000 «νέα» δέντρα αντικατέστησαν ώριμα, τότε (χρησιμοποιώντας τα παραπάνω νούμερα) μέχρι τα δεντρύλλια να μεγαλώσουν η πόλη χάνει προσωρινά την ικανότητα απορρόφησης ~125 τόνων CO2 και συγκράτησης ~24 εκατομμυρίων λίτρων βρόχινου νερού τον χρόνο — μαζί με τη σκίαση σε εκατοντάδες δρόμους. Αυτά δεν θα τα πάρουμε πίσω πριν το 2055.

Δεν είναι μόνο θέμα ειλικρίνειας. Αυτό που μετράς καθορίζει και τι αποφασίζεις: αν η επιτυχία μετριέται σε νέες φυτεύσεις και όχι σε καθαρό αποτέλεσμα, τότε η κοπή ενός ώριμου δέντρου δεν έχει κανένα «κόστος» στον δείκτη — κάνοντας την απόφαση πολύ πιο εύκολη.

Για τους κατοίκους της Φαίδρου, τα επόμενα καλοκαίρια θα είναι πιο ζεστά και η θέα από το μπαλκόνι πιο γκρίζα. Ίσως με καλό λόγο, τον οποίο όμως θα έπρεπε να μπορώ να μάθω πολύ πιο εύκολα. Πάντα θα πρέπει να κόβουμε δέντρα. Η αστική δασοκομία απαιτεί διαχείριση. Κάποια δέντρα αρρωσταίνουν, γερνάνε, γίνονται επικίνδυνα. Αυτό είναι φυσιολογικό.

Κάθε κοπή όμως πρέπει να συνοδεύεται από δημόσια αιτιολόγηση. Και να καταλάβουμε πως ένα «μητρώο δέντρων» χωρίς τα δέντρα που αφαιρούνται δεν είναι μητρώο. Είναι καμπάνια.

Τα 3 βασικά

1. Γιατί το κυκλοφοριακό δεν λύνεται με νέους δρόμους

Σε πεζοδρόμια πλάτους 1 μέτρου, το αυτοκίνητο εμφανίζεται ως εμπόδιο κάθε 249 μέτρα. Σε πεζοδρόμια πλάτους 2,5 μέτρων, το αυτοκίνητο εμφανίζεται ως εμπόδιο κάθε 68 μέτρα. «Δηλαδή ο Έλληνας αντιλαμβάνεται το πλατύ πεζοδρόμιο ως χώρο στάθμευσης.» Το 60% των σταθμευμένων οχημάτων είναι παράνομα σταθμευμένο.

Σχετικό: το μέσο τίμημα μεταβίβασης θέσης στάθμευσης στον Δήμο Αθηναίων αυξήθηκε 742% την περίοδο 2019-2025. Στον Λυκαβηττό μια θέση πωλείται πάνω από €90.000, δηλαδή περισσότερο από δυάρι στα Πατήσια. Το 2025 έκλεισε με ρεκόρ 16ετίας σε πωλήσεις νέων αυτοκινήτων, ενώ τα ιδιωτικά parking έχουν λίστες αναμονής. Από γεωμετρία δεν τα πάμε και πολύ καλά.

2. Διπλάσιο το βάρος, μισές οι απαντήσεις

Τα ενοίκια κατοικιών αυξήθηκαν 8,7% τον τελευταίο χρόνο — πολλαπλάσια από τα εμπορικά ακίνητα (γραφεία +1,3%, καταστήματα +2,6%). Η Αθήνα οδηγεί τις αυξήσεις σε όλες τις κατηγορίες, ενώ Θεσσαλονίκη και επαρχία μένουν στάσιμες ή υποχωρούν στα εμπορικά. Το αποτέλεσμα το ξέρουμε. Τα ελληνικά νοικοκυριά δαπανούν πλέον 35,5% του εισοδήματος για στέγαση, ποσοστό σχεδόν διπλάσιο από τον μέσο όρο της ΕΕ (19,2%), ενώ πάνω από τα μισά νοικοκυριά σε ενοίκιο ή με στεγαστικό δάνειο δαπανούν πάνω από το 40% του εισοδήματός τους για στέγαση.

Νέα μελέτη της διαΝΕΟσις αναλύει 10 παράγοντες πίσω από την κρίση: από την κατάρρευση της πιστωτικής αγοράς (το 2024 δόθηκαν €1,4 δις στεγαστικά δάνεια vs €15,5 δις το 2006) μέχρι τις 700.000 κατοικίες που βρίσκονται σε servicers και δεν επιστρέφουν στην αγορά. Οι προτάσεις για την επίλυση της κρίσης περιλαμβάνουν δημιουργία Εθνικού Φορέα Στέγασης, σύνδεση Χρυσής Βίζας μόνο με νέες κατασκευές (όχι υφιστάμενες), ρύθμιση βραχυχρόνιων μισθώσεων με γεωγραφικούς περιορισμούς και ανώτατες ημέρες, Ταμείο Ασφάλισης Εκμισθώσεων για να ενθαρρυνθούν οι ιδιοκτήτες να νοικιάσουν μακροχρόνια, και αξιοποίηση δημόσιας γης για κοινωνική κατοικία στα πρότυπα Δανίας-Ολλανδίας.

3. 26 χρόνια μετρό

Στις 29 Ιανουαρίου 2000 παραδόθηκαν οι πρώτοι 14 σταθμοί των γραμμών 2 και 3. Την πρώτη ημέρα λειτουργίας, ένα εκατομμύριο άνθρωποι επισκέφθηκαν το μετρό. Εκείνη τη μέρα, 28 ολοκαίνουργιοι συρμοί με ροζ εσωτερικό ξεκίνησαν να διασχίζουν το υπέδαφος της πόλης. Μια Αθήνα που έμπαινε στον 21ο αιώνα με αισιοδοξία.

Σήμερα, 26 χρόνια μετά, το δίκτυο έχει επεκταθεί σε 66 σταθμούς και 90 χιλιόμετρα. Το 2024, οι Γραμμές 2 και 3 μετέφεραν 170 εκατ. επιβάτες, αύξηση 7,6% σε σχέση με το 2023. Σε πρόσφατη κατάταξη, το μετρό μας βγήκε 3ο καλύτερο στην Ευρώπη σε ικανοποίηση χρηστών (πίσω μόνο από Όσλο και Σόφια), ενώ είναι στη 17η θέση σε συνολικό μήκος σε πανευρωπαϊκό επίπεδο.

Ο στόλος έχει φτάσει τους 66 συρμούς, από τους οποίους 52 είναι ενεργοί. Είτε ανά σταθμό, είτε ανά χιλιόμετρο τους αναγάγετε θα καταλάβετε πως δεν έχουν αυξηθεί αναλογικά. Εκείνοι οι 28 συρμοί του 2000; Κυκλοφορούν ακόμα, χωρίς κλιματισμό.

Ελλάδα

• Η κεντρική Κυψέλη έμεινε χωρίς παιδική χαρά όταν έκλεισε αυτή της πλατείας Κανάρη για το μετρό χωρίς να δημιουργηθεί αντικατάσταση. Η πιο κοντινή απαιτεί 25 λεπτά περπάτημα με καρότσι. 350+ κάτοικοι υπέγραψαν αίτημα για νέες υποδομές.

• Πώς το Γκάζι, μια γειτονιά με μουσουλμάνους από τη Θράκη, εργαστήρια καλλιτεχνών και το καφενείο της Ευτυχίας μετατράπηκε σε περιοχή μαζικής διασκέδασης.

• Η λογική της «αδιάβροχης πόλης» με τσιμεντένιους αγωγούς έχει ξεπεραστεί: οι όγκοι νερού από τις καταρρακτώδεις βροχές είναι πλέον τέτοιοι που ακόμα και οι φυσικές κοίτες δεν θα επαρκούσαν. Η καθηγήτρια Πολεοδομίας Άσπα Γοσποδίνη (Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας) για την «πόλη-σφουγγάρι»: πράσινα δώματα, υδατοπερατά πεζοδρόμια, τεχνητές λίμνες στα πάρκα, δεξαμενές συλλογής βρόχινου νερού.

• Στην Αττική υπάρχουν 2.210 κόμβοι φαναριών. Τα μισά λειτουργούν με προκαθορισμένους χρόνους — ανάβουν και σβήνουν ανεξάρτητα από την κίνηση. Μόνο 8 φανάρια σε όλη την Ελλάδα προσαρμόζονται στην πραγματική κυκλοφορία.

• Παρεμβάσεις που αγκαλιάζουν την Ακρόπολη: Το ΥΠΠΟ σχεδιάζει ανάδειξη της Κοίλης Οδού (αρχαίος άξονας Ακρόπολη-Πειραιάς), αποκατάσταση του Διατειχίσματος στους Δυτικούς Λόφους, και νέες υποδομές επισκεπτών: lockers, χώρος απασχόλησης παιδιών, ράμπα ΑμεΑ. Το Ωδείο Ηρώδου κλείνει για 3+ χρόνια για στερέωση. Το νέο πωλητήριο τριπλασίασε τα έσοδα. Η υπηρεσία «Acropolis Experience» (€5.000 για ιδιωτική ξενάγηση) είχε σχεδόν καθημερινή ζήτηση.

Αστική Ζωή

• Η οικονομία του Μάντσεστερ αναπτύσσεται με διπλάσιο ρυθμό από τον εθνικό μέσο όρο του UK. Ο πληθυσμός του έχει αυξηθεί κατά περισσότερο από 40% από το 2001. Οι ουρανοξύστες επταπλασιάστηκαν από το 2017. Τα κατάφεραν με τραμ από τα ‘90s, το BBC και πολλές άλλες επιχειρήσεις, λίγους περιορισμούς ύψους/πυκνότητας, συντονισμό 10 δήμων σε συνδυασμένη αρχή, και δημοτικό αεροδρόμιο. Τα ενοίκια είναι στα μισά από το Λονδίνο. «Μια πόλη που υπερηφανεύεται για την απόλαυση και τα καλά πράγματα της ζωής, το καλό ποδόσφαιρο και τη μουσική».

  

• Από το King’s Cross (25 χρόνια, £3 δις, τετραπλασιασμός αξιών) στο Madrid Nuevo Norte (10.500 κατοικίες, 38% προσιτές), οι σιδηροδρομικοί σταθμοί γίνονται επίκεντρο αστικής ανάπλασης. Η εγγύτητα σε «καλό» σταθμό ανεβάζει τις τιμές έως 9.6%, σε «κακό» τις ρίχνει 7.4%.

• Από το 2019, σχεδόν 370.000 τ.μ. γραφείων στο Λονδίνο πουλήθηκαν για μετατροπή σε ξενοδοχεία.

• Δοκίμιο του Hari Kunzru για μια ψυχογεωγραφική περιπλάνηση στο «άλλο Λονδίνο».

• Επίσης στο Λονδίνο, πωλείται πλέον «αέρας» για να χτιστούν ρετιρέ πάνω σε υπάρχουσες πολυκατοικίες. Η σχετικές μεταρρυθμίσεις αναμένεται να δώσουν τη δυνατότητα για 180.000 νέες κατοικίες.

• Νέα έρευνα δείχνει ότι η αισθητική δυσαρέσκεια προβλέπει την αντίθεση σε νέες κατοικίες περισσότερο από τις φυλετικές προκαταλήψεις ή τις ανησυχίες για τις τιμές των ακινήτων. Οι συμμετέχοντες ήταν πολύ πιο πιθανό να υποστηρίξουν πολυκατοικίες όταν βρίσκονταν δίπλα σε παρόμοια κτίρια παρά δίπλα σε μονοκατοικίες.

• Το δημοτικό συμβούλιο του Λος Άντζελες αύξησε το τέλος ένστασης κατά νέων κατοικιών από $178 σε $229. Ακούγεται χρήσιμο, μέχρι να μάθεις ότι κάθε ένσταση κοστίζει στην πόλη $22.000 για διερεύνηση. 99% επιδότηση.

• Το 2025 καταγράφηκαν 1.52 δις διεθνείς τουριστικές αφίξεις. Η Ευρώπη απορρόφησε πάνω από τις μισές. Το 50% των πτήσεων γίνεται από το 1% του πληθυσμού.

• Έρευνα σε 500 Αμερικανούς: όσοι «αγαπούν» την πόλη τους συμμετέχουν περισσότερο στα κοινά (εκλογές, δημοτικά συμβούλια, εθελοντισμός, δωρεές) αλλά μιλάνε λιγότερο για αυτά. Και όσοι μιλάνε πολύ, τελικά δεν εμφανίζονται. Πριν ζητήσετε από τους κατοίκους να εμφανιστούν, δώστε τους λόγους να νοιαστούν.

  

• Μια designer δημιούργησε γραμματοσειρά εμπνευσμένη από τις LCD οθόνες προορισμού στα τραμ του Σαν Φρανσίσκο.

• Ο Riken Yamamoto, νικητής του βραβείου Pritzker 2024, επικρίνει τους συναδέλφους του αρχιτέκτονες ότι σχεδιάζουν για τους developers αντί για την κοινότητα. «Είναι σαν αποικία από πλούσιους ανθρώπους. Αυτό που χτίζεται είναι εντελώς αχρησιμοποίητο από τους ανθρώπους της γειτονιάς.»

• Μετά από τυφώνα στη Βόρεια Καρολίνα, η τοπική «δανειστική βιβλιοθήκη εργαλείων» ήταν έτοιμη να βοηθήσει εβδομάδες πριν φτάσει η ομοσπονδιακή βοήθεια. Εθελοντές επισκεύασαν 600+ αλυσοπρίονα και γεννήτριες, μοίρασαν καυσόξυλα τον χειμώνα, και έστησαν «δωμάτιο κλάματος».

• Σε πάνω από το 35% των παγκόσμιων δέλτα ποταμών η γη βυθίζεται ταχύτερα από την άνοδο της θάλασσας. Κύρια αιτία είναι η άντληση νερού.

• Τρία μαθήματα από την Κοπεγχάγη: κατοικίες με νερό αντί για υποβαθμισμένους ακάλυπτους, αδιαπραγμάτευτα όρια πόλης χωρίς γκρίζες ζώνες αυθαίρετης δόμησης, και πάρκα που μετατρέπονται σε κανάλια όταν χρειάζεται.

• Το San Francisco Bay Area Bench Collective είναι μια αποκεντρωμένη συνεργασία τοπικών κατοίκων που κατασκευάζουν, εγκαθιστούν και συντηρούν παγκάκια εκεί που η πόλη δεν τα παρέχει.

• Οι αυτοκινητόδρομοι του Ρόμπερτ Μόουζες στη Νέα Υόρκη καταρρέουν και οι κοινότητες που υπέφεραν από αυτούς για δεκαετίες απαιτούν να αποφασίσουν τι θα τους αντικαταστήσει.

• 33 δημοτικοί αξιωματούχοι από 11 πόλεις επισκέφθηκαν το Σάο Πάολο για να μάθουν πώς έκαναν τα σχολικά γεύματα πιο βιώσιμα. Το αποτέλεσμα αυτής της επίσκεψης ήταν ένα ευρύτερο εγχειρίδιο για την ταχεία αναδημιουργία σχεδόν οποιασδήποτε ιδέας στις πόλεις μας. Και για να ξέρουμε αν αυτές οι ιδέες είναι επιτυχυμένες, ίσως θα έπρεπε να μπορούμε να παρακολουθήσουμε και το αν η πόλη έγινε καλύτερη στο να αντιμετωπίζει μελλοντικά προβλήματα. Πόσα τμήματα συνεργάστηκαν πραγματικά; Άλλαξε κάτι από feedback κατοίκων; Έμεινε κάποια διαδικασία που διευκολύνει την επόμενη αλλαγή;

• Μικρές πόλεις στις ΗΠΑ μετατρέπουν κτίρια στο κέντρο σε «flex-plexes»: ξεχωριστοί χώροι για 3-5 ανεξάρτητους παρόχους οικογενειακής παιδικής φροντίδας, με κοινές αυλές και διοικητική υποστήριξη.

• [🎧] Θα λύσει η απόφαση του Τραμπ να απαγορεύσει στους επενδυτές να αγοράζουν κατοικίες το πρόβλημα της έλλειψης στέγης στις Ηνωμένες Πολιτείες; Δύσκολα, χωρίς αυτό να σημαίνει πως δεν υπάρχουν λόγοι για αυτό.

• Τα Dai Pai Dong του Χονγκ Κονγκ είναι πάγκοι φαγητού που ξεχύνονται στο πεζοδρόμιο, μετατρέποντας 10 τ.μ. σε χώρο για 50 άτομα με στοιβαζόμενα καθίσματα και κινητό εξοπλισμό. Ξεκίνησαν μεταπολεμικά ως άδειες σε οικογένειες θυμάτων πολέμου, αλλά από τα '70s οι κανονισμοί τα περιόρισαν. Σήμερα λειτουργούν λιγότερα από 30.

  

• Το Κολόμπο της Σρι Λάνκα ζεστάθηκε από 26°C το 1997 σε 31°C+ το 2017 λόγω της αστικοποίησης. Οι ηλικιωμένοι θυμούνται μια πράσινη πόλη με δροσερούς περιπάτους. Τώρα, το περπάτημα είναι μόνο για τους φτωχούς.

• Ο νέος επόπτης του Sunset District στο Σαν Φρανσίσκο δεν κατάφερε να συγκεντρώσει ούτε 4 υπογραφές για να βάλει σε δημοψήφισμα την επαναλειτουργία του Great Highway για αυτοκίνητα.

• Ο Μαμντάνι ανακοίνωσε πιλοτικό πρόγραμμα $4 εκατ. για δημόσιες τουαλέτες (που δεν χρειάζονται σύνδεση με το δίκτυο αποχέτευσης). Σήμερα η Νέα Υόρκη έχει μία τουαλέτα ανά 8.500 κατοίκους.

Βιώσιμη κινητικότητα

• Οι κάτοικοι της Νέας Υόρκης ξοδεύουν 10.5% του εισοδήματός τους για μετακινήσεις, ενώ στο Χιούστον 20%. Ο λόγος: η πυκνοκατοίκηση. Με 10.800 κατοίκους ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο, οι αποστάσεις είναι μικρότερες και τα 2/3 των διαδρομών γίνονται με ΜΜΜ, περπάτημα ή ποδήλατο.

• Μετά την έκρηξη της πανδημίας, η βιομηχανία e-bike περνάει κρίση. Οι αιτίες: υπερπαραγγελίες που έγιναν υπεραπόθεμα, δασμοί Τραμπ έως 50% σε εισαγωγές από Κίνα/Ταϊβάν, πυρκαγιές μπαταριών, και αντιδράσεις κατά των e-mopeds που πάνε πολύ πιο γρήγορα από τα κανονικά ηλεκτρικά ποδήλατα και τα παρασύρουν μαζί τους.

• Το Άμστερνταμ ετοιμάζεται να απαγορεύσει τα fatbikes από τα πάρκα της πόλης. Περίπου 5.000 οδηγοί fatbike καταλήγουν στα επείγοντα κάθε χρόνο, με τα παιδιά 12-15 ετών να έχουν τα περισσότερα ατυχήματα. Το πρόβλημα δεν είναι το ποδήλατο αλλά η ευκολία με την οποία "ξεκλειδώνεται" για να φτάσει τα 40 χλμ/ώρα.

• Τα λεωφορεία στις ΗΠΑ σταματούν κάθε 210-240 μέτρα, στην Ευρώπη κάθε 300-450. Το αποτέλεσμα είναι να έχουν μέση ταχύτητα 13 χλμ/ώρα στη Νέα Υόρκη (μόλις διπλάσια από το περπάτημα). Αντιθέτως, η αραίωση στάσεων στο Βανκούβερ εξοικονόμησε 5 λεπτά ανά διαδρομή και $500.000 ετησίως. Λιγότερες στάσεις σημαίνει γρηγορότερα λεωφορεία, καλύτερη αξιοπιστία, και πόρους για καλύτερες υποδομές σε κάθε στάση. Ποιος θα τρέξει τα νούμερα για εμάς;

Τεχνολογία

• Ένας developer δημιούργησε γιγαντιαίο pixel-art χάρτη της Νέας Υόρκης σε στυλ SimCity 2000, χρησιμοποιώντας AI για σχεδόν τα πάντα: από τη γραφή κώδικα μέχρι τη δημιουργία εικόνων.

  

• Στη Φινλανδία, 80.000 κάτοικοι θερμαίνονται από την απορριπτόμενη θερμότητα εξόρυξης Bitcoin.

• Η Metropolis διαχειρίζεται 4.600 χώρους στάθμευσης σε όλες τις ΗΠΑ. Δεν υπάρχει εισιτήριο, κιόσκι ή υπάλληλος — μόνο κάμερες AI που αναγνωρίζουν το αυτοκίνητο και χρεώνουν αυτόματα. Η εταιρεία μόλις έκλεισε $1.6 δις χρηματοδότηση και σχεδιάζει επέκταση σε drive-through, βενζινάδικα και φορτιστές EV.

• Waymo vs Tesla: η πρώτη χρησιμοποιεί lidar, radar και κάμερες, η δεύτερη επέμενε ότι αρκούν μόνο κάμερες. Τα αποτελέσματα: στο πιλοτικό του Austin, η Tesla είχε 3 ατυχήματα σε 11.000 χιλιόμετρα, δηλαδή χειρότερα και από τον μέσο άνθρωπο.

• Η επέκταση των data centers μέχρι το 2030 θα απαιτήσει 2 εκατ. τόνους τσιμέντου. Με παραδοσιακό σκυρόδεμα, αυτό σημαίνει 1.9 εκατ. τόνους CO2 πριν καν ανοίξει ο πρώτος server, όμως υπάρχουν εναλλακτικές.

Στην Astylab, μας προβληματίζει πολύ αυτό το διάχυτο αίσθημα απογοήτευσης και αγανάκτησης με την πόλη. Το ενδιαφέρον για την Αθήνα είναι υψηλό, η συζήτηση ζωντανή. Πώς αυτή η ενέργεια μπορεί να μεταφραστεί σε κάτι δημιουργικό και παραγωγικό;

Ξεκινάμε, λοιπόν, να ετοιμάζουμε το Plan A, ένα σχέδιο δράσης για την Αθήνα που αποτυπώνει με σαφήνεια τα προβλήματα της πόλης, και προτείνει στοχευμένες, ρεαλιστικές λύσεις. Με πολλούς αριθμούς, δεδομένα, και καλές πρακτικές από άλλες πόλεις.

Το Plan A πατάει σε τέσσερις απλές παραδοχές.

Πρώτον, η Αθήνα δεν είναι χαμένη υπόθεση.
Η ιδέα ότι τίποτε, ποτέ δεν μπορεί να αλλάξει στην πόλη λειτουργεί σαν άλλοθι για την απουσία δράσης: αν όλα είναι μάταια, τότε κανείς δεν χρειάζεται να προσπαθήσει. Ε, δεν το αγοράζουμε αυτό.

Δεύτερον, δεν χρειάζεται να συμφωνούμε όλοι σε όλα.
Δεν χρειάζεται κάθε πρόβλημα της πόλης να ανάγεται σε πεδίο ευρύτερης ιδεολογικής και κομματικής μάχης. Υπάρχει ένας ελάχιστος κοινός παρονομαστής, ας ξεκινήσουμε από αυτόν.

Τρίτον, δεν χρειάζεται να επανεφεύρουμε τον τροχό.
Δεν λείπουν πάντα οι νόμοι, τα εργαλεία ή τα χρήματα. Αυτό που λείπει συχνά είναι η συνέπεια στην εφαρμογή. Πριν βιαστούμε να προτείνουμε καινούρια πλαίσια, να εξαντλήσουμε τα όρια των υφιστάμενων.

Τέταρτον, η πόλη αλλάζει όταν ξέρουμε τι ζητάμε και πώς να το ζητήσουμε.
Ένα σχέδιο δράσης δεν αντικαθιστά τη δράση. Χωρίς στρατηγική, η δράση κινδυνεύει να είναι αποσπασματική και κυρίως χωρίς λογοδοσία, αφού δεν υπάρχει τρόπος να μετρηθεί η αποτελεσματικότητα. Το Plan A φιλοδοξεί να δώσει μια κοινή γλώσσα για την πόλη, για το τι έχει νόημα να διεκδικούμε και πώς να ξεχωρίζουμε την πρόοδο από τον θόρυβο.

Το Plan A οργανώνεται γύρω από βασικούς τομείς της αστικής ζωής –από τον δημόσιο χώρο και την κινητικότητα, μέχρι τα κτίρια, τον πολιτισμό και τη διακυβέρνηση. Το υλικό είναι άφθονο. Η δουλειά μας είναι να ξεχωρίσουμε τι πραγματικά αξίζει να συζητηθεί στην Αθήνα απ’ όλον τον όγκο πληροφορίας. Παράλληλα με τη δική μας έρευνα, συνεργαζόμαστε με ειδικούς που βάσει της εμπειρίας τους, μας εφιστούν την προσοχή στο πού κρίνουν ότι πρέπει να σταθούμε περισσότερο.

Και φυσικά, θέλουμε να ενσωματώσουμε και τις απόψεις όσων ζουν την πόλη, ώστε το Plan A να βασίζεται και στην εμπειρία της καθημερινότητας. Εδώ μπαίνει το Polis.

Το Polis είναι μια συμμετοχική πλατφόρμα όπου γίνονται στοχευμένα “μικρο-δημοψηφίσματα”, με χώρο για συζήτηση.

Πώς λειτουργεί:

1. Θα δεις σύντομες προτάσεις (statements).

2. Πατάς Συμφωνώ / Διαφωνώ / Πάσο.

3. Μπορείς να προσθέσεις και τις δικές σου προτάσεις (μία ιδέα κάθε φορά).

4. Βλέπεις πού υπάρχει σύγκλιση και πού χρειάζονται επιλογές και προτεραιότητες.

Αν έχεις 2’, μπες εδώ και και βοήθησε να γραφτεί το Plan A. Μην σε αποθαρρύνουν τα πολλά statements –δεν χρειάζεται να απαντήσεις σε όλα, απαντάς σε όσα θες και το feedback σου καταγράφεται και αξιοποιείται όσες απαντήσεις κι αν έχεις δώσει! Κι ό,τι κάνουμε είναι πάντα με βάση τις αρχές του ανοιχτού κώδικα –τα δεδομένα θα δημοσιευτούν αναλυτικά στο τέλος και θα μπορείτε να τα κατεβάσετε για να τα δείτε και να τα επεξεργαστείτε.

Μείνετε συντονισμένοι!

Η δράση υλοποιείται με την υποστήριξη από το Helidoni Foundation στο πλαίσιο του προγράμματος «Σημεία Στήριξης», που συγχρηματοδοτείται από το Κοινωφελές Ίδρυμα Ιωάννη Σ. Λάτση, το ΤΙΜΑ Κοινωφελές Ίδρυμα, το Ίδρυμα Καπετάν Βασίλη & Κάρμεν Κωνσταντακόπουλου, το Ίδρυμα Α. Γ. Λεβέντη, το Κοινωφελές Ίδρυμα Αθανάσιος Κ. Λασκαρίδης, το Costas M. Lemos Foundation, το The Hellenic Initiative Canada, το Ίδρυμα Αθηνάς Ι. Μαρτίνου, το Helidoni Foundation, και το Ίδρυμα Μποδοσάκη.

Επικοινώνησα με την ομάδα (Luna Dutli, Yeseul Choi, Wonbin Lee, Andriani Pantazopoulou) και μου απάντησαν γραπτώς σε μια σειρά ερωτήσεων. Παρακάτω ακολουθεί η συνέντευξη σε μετάφραση. Τις ευχαριστώ για τον χρόνο τους και τις απαντήσεις τους.

Μπορείτε να δείτε την πλήρη έρευνα στο Demokatoikia StoryMap και τις original απαντήσεις εδώ.

Γιατί επιλέξατε την Κυψέλη και την πολυκατοικία ως σημείο εκκίνησης;

Το project γεννήθηκε στο πλαίσιο του εξαμηνιαίου εργαστηρίου “Urban Futures”, μια συνεργασία μεταπτυχιακών φοιτητών του προγράμματος Innovation, Human Development, and Sustainability (IHDS) του Πανεπιστημίου Γενεύης με φοιτητές αρχιτεκτονικής του Πανεπιστημίου Πατρών που συμμετείχαν στο studio READY>STEADY>KYPSELI. Στόχος ήταν να γεφυρώσουμε τα επιστημονικά πεδία φέρνοντας φοιτητές κοινωνικών επιστημών και αρχιτεκτονικής σε άμεση επαφή με την αστική πραγματικότητα.

Η αποστολή μας ήταν να εφαρμόσουμε την ιδέα του superblock στην Κυψέλη. Οι πόλεις κρατούν το κλειδί για τον μετασχηματισμό. Ενσωματώνοντας τη δράση για το κλίμα στον αστικό σχεδιασμό, μπορούμε όχι μόνο να προστατεύσουμε το περιβάλλον αλλά και να δημιουργήσουμε πιο υγιείς, πιο δίκαιους χώρους για να ζούμε.

Το εργαστήριό μας προσπάθησε να πάει ένα βήμα παραπέρα. Εφαρμόσαμε την ιδέα του superblock σε τέσσερις διασυνδεδεμένες κλίμακες: τον δρόμο, την κοινότητα, το κτίριο (την πολυκατοικία) και τους ακάλυπτους χώρους. Αυτή η πολυκλιμακωτή προσέγγιση μας επέτρεψε να αντιμετωπίσουμε αστικές προκλήσεις όχι μόνο σε επίπεδο δημόσιου χώρου αλλά και στους οικείους χώρους της καθημερινής ζωής.

Η Κυψέλη παρουσιάστηκε ως ένα μοναδικά απαιτητικό πλαίσιο. Είναι μία από τις πυκνότερες περιοχές της Αθήνας και υπήρξε ιστορικά πολιτιστικό επίκεντρο της πόλης, διαμορφωμένη από κύματα μετανάστευσης και μια ισχυρή παράδοση τέχνης, ακτιβισμού, ποικιλομορφίας και κοινοτικών οργανώσεων. Σήμερα όμως η Κυψέλη αντιμετωπίζει έντονες περιβαλλοντικές και κοινωνικοοικονομικές πιέσεις ενώ φιλοξενεί έναν ιδιαίτερα ετερογενή πληθυσμό. Στην εποχή της κλιματικής αλλαγής είναι ιδιαίτερα ευάλωτη: ακραία ζέστη, εκτεταμένη τσιμεντοποίηση και το φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας εντείνουν την καθημερινότητα, ενώ πλημμύρες και μια βαθιά αυτοκινητοκεντρική κουλτούρα πιέζουν περαιτέρω τη γειτονιά. Η προσκόλληση των Αθηναίων στα αυτοκίνητά τους είναι δύσκολο να μην τη δει κανείς.

Η κλίμακα της δικής μας ομάδας ήταν το κτίριο — η κυρίαρχη οικιστική τυπολογία στην Αθήνα και το σημείο όπου συγκλίνουν όλες οι παραπάνω εντάσεις. Προσεγγίσαμε την πολυκατοικία ως ένα συλλογικό σύστημα κατοίκησης: τα μπαλκόνια, οι προσόψεις και οι ταράτσες ως “δέρμα”, οι διάδρομοι και οι υποδομές ως “φλέβες”, και οι κάτοικοι ως “ψυχή”. Αυτή η ψυχή όμως, αν και ποικιλόμορφη, συχνά στερείται συνοχής. Στόχος μας ήταν να ενισχύσουμε την κλιματική ανθεκτικότητα, τους κοινωνικούς δεσμούς και την καθημερινή αστική ζωή στην πιο άμεση κλίμακα — δουλεύοντας με αυτό που ήδη υπάρχει. Μέσω της προσαρμοστικής επαναχρησιμοποίησης αντί για νέα κατασκευή, οι παρεμβάσεις ελαχιστοποιούν το αποτύπωμα άνθρακα και παραμένουν ευέλικτες, επιτρέποντας σε κάθε πολυκατοικία να ανταποκριθεί στις δικές της κλιματικές, χωρικές και κοινωνικές ανάγκες.

Πώς αντέδρασαν οι κάτοικοι στις προτάσεις σας, ειδικά σε ιδέες όπως η ενεργοποίηση της ταράτσας ή η επαναχρησιμοποίηση νερού;

Πρώτα απ’ όλα, η Ελλάδα δεν έχει καθιερωμένη κουλτούρα χρήσης ταράτσας. Σε πολλές ευρωπαϊκές πόλεις οι ταράτσες έχουν εξελιχθεί σε κοινόχρηστες βεράντες, αλλά στην Αθήνα παραμένουν σε μεγάλο βαθμό αχρησιμοποίητες. Η έρευνά μας έδειξε ότι αυτό δεν οφείλεται σε έλλειψη ενδιαφέροντος — είναι δομικό και πολιτισμικό.

Η τυπολογία της πολυκατοικίας κάνει τη συλλογική λήψη αποφάσεων εξαιρετικά δύσκολη. Σε κάποια κτίρια η ταράτσα είναι κοινόχρηστη, ενώ σε άλλα ανήκει νομικά στον κάτοικο του τελευταίου ορόφου. Σε αρκετές περιπτώσεις οι κάτοικοι είχαν περιορίσει την πρόσβαση στην ταράτσα από φόβο για ενοχλήσεις, θόρυβο ή κινδύνους ασφαλείας. Με κατακερματισμένη ιδιοκτησία, ασαφείς ευθύνες και καμία υποδομή που να υποστηρίζει την κοινή χρήση, οι κάτοικοι δυσκολεύονται να φανταστούν την ταράτσα ως κάτι περισσότερο από μια τεχνική επιφάνεια. Το κοινωνικό, περιβαλλοντικό ή ενεργειακό δυναμικό απλώς περνά απαρατήρητο επειδή το σύστημα καθιστά τη συλλογική χρήση σχεδόν ανέφικτη.

Όταν παρουσιάσαμε την ιδέα της ενεργοποίησης της ταράτσας ως κοινόχρηστου χώρου, η πρώτη αντίδραση ήταν σχεδόν πάντα τα φωτοβολταϊκά — επειδή αυτή είναι η μόνη παρέμβαση που γνωρίζει ο κόσμος. Πολλά διαμερίσματα χρησιμοποιούν ήδη μικρούς ηλιακούς θερμοσίφωνες για ζεστό νερό, αλλά ελάχιστα κτίρια παράγουν ηλεκτρική ενέργεια. Ενώ οι κάτοικοι ενθουσιάστηκαν με την ιδέα της συλλογικής παραγωγής ενέργειας, η τρέχουσα ελληνική νομοθεσία καθιστά την τοπική παραγωγή και διαμοιρασμό ενέργειας εντός ενός κτιριακού συγκροτήματος νομικά και γραφειοκρατικά δύσκολη. Η θέληση υπάρχει — το σύστημα δεν την υποστηρίζει ακόμα.

Το πρασίνισμα της ταράτσας έλαβε άμεση και ισχυρή αποδοχή. Οι άνθρωποι κατανόησαν ενστικτωδώς τα οφέλη: σκίαση, δροσερότερο μικροκλίμα, βιοποικιλότητα και ανακούφιση κατά τους καύσωνες του καλοκαιριού. Αντίθετα, η μπλε υποδομή — όπως η συλλογή βρόχινου νερού ή η επαναχρησιμοποίηση γκρι νερού — ήταν σχεδόν άγνωστη. Αλλά μόλις την πλαισιώσαμε με πρακτικά οφέλη, όπως δυνητικά χαμηλότεροι λογαριασμοί νερού, μειωμένη πίεση στα δημοτικά δίκτυα και επαναχρησιμοποίηση για άρδευση φυτών, οι κάτοικοι έγιναν περίεργοι και έκαναν πολύ πρακτικές ερωτήσεις.

Σε όλες τις προτάσεις, τρεις ανησυχίες εμφανίζονταν με συνέπεια:

• Οικονομική προσιτότητα: Μπορούμε να το αντέξουμε οικονομικά;

• Εφικτότητα: Είναι τεχνικά εφικτό σε μια παλιά πολυκατοικία;

• Διακυβέρνηση: Ποιος το διαχειρίζεται; Ποιος πληρώνει;

Το βασικό συμπέρασμα από το εργαστήριό μας στην Κυψέλη είναι ότι οι άνθρωποι δεν αντιτίθενται στην ενεργοποίηση της ταράτσας. Απλώς τους λείπει η πληροφόρηση και ένα πλαίσιο για συλλογική δράση. Μόλις εξηγήθηκε το δυναμικό της ταράτσας, η διστακτικότητα αντικαταστάθηκε από δεκτικότητα. Αυτό που λείπει δεν είναι η θέληση, αλλά ένα σύστημα που επιτρέπει την κοινή λήψη αποφάσεων — και μια νέα αφήγηση που επιτρέπει στους κατοίκους να δουν την ταράτσα ως την “πέμπτη όψη” του κτιρίου: έναν χώρο κοινής αξίας αντί για υπολειμματική υποδομή.

Ποια ήταν τα μεγαλύτερα εμπόδια που συναντήσατε κατά την επαφή με κατοίκους ή ιδιοκτήτες;

Το πιο εμφανές εμπόδιο ήταν το κατακερματισμένο σύστημα ιδιοκτησίας. Κάθε διαμέρισμα έχει τον δικό του ιδιοκτήτη ή ενοικιαστή, και συχνά αυτοί δεν ευθυγραμμίζονται στις προτεραιότητές τους. Κάποιοι ιδιοκτήτες ζουν στο εξωτερικό, κάποιοι ενοικιαστές είναι προσωρινοί και κάποιοι είναι ηλικιωμένοι με περιορισμένη οικονομική δυνατότητα. Σε ένα τόσο ποικιλόμορφο περιβάλλον διαφορετικών πεποιθήσεων και συμφερόντων, σε συνδυασμό με τον φρενήρη ρυθμό ζωής, η έλλειψη συντονισμού και κινήτρου/πληροφόρησης οδηγεί όχι μόνο σε παραμέληση αλλά και σε δυσκολία στο να οραματιστεί κανείς. Οι άνθρωποι γνωρίζουν τις προκλήσεις/προβλήματα, επειδή τα βιώνουν εξαρχής, αλλά δεν είναι ενημερωμένοι ή ακόμα και ενδιαφέρονται για το δυναμικό, καθώς δεν το αντιλαμβάνονται ως εφικτό.

Ένα άλλο εμπόδιο ήταν η κοινωνική εμπιστοσύνη και οι ευθύνες. Πολλοί κάτοικοι έχουν δει projects ή πρωτοβουλίες που ανακοινώθηκαν αλλά δεν υλοποιήθηκαν ποτέ, οπότε ήταν επιφυλακτικοί να εμπλακούν πολύ χωρίς απτά αποτελέσματα. Αυτό συνδέεται με το πρόβλημα της απουσίας μιας συνολικής πολιτικής από τις αρμόδιες αρχές.

Παραμένουν σημαντικές θεσμικές και νομικές αβεβαιότητες και, πολύ απλά, οι σωστές πολιτικές δεν υπάρχουν ακόμα. Οι κανονισμοί γύρω από τη συλλογική χρήση ταράτσας παραμένουν ασαφείς και δεν υπάρχουν σχεδόν καθόλου κίνητρα ή επιδοτήσεις για ανακαινίσεις σε επίπεδο κτιρίου. Αυτά τα κενά δεν επιβραδύνουν απλώς τη δράση — εμποδίζουν ακόμα και την έναρξη της συζήτησης. Ταυτόχρονα, αποκαλύπτουν ακριβώς πού πρέπει να προσαρμοστούν οι παρεμβάσεις και πού χρειάζεται αλλαγή πολιτικής.

Το άλλο επαναλαμβανόμενο εμπόδιο είναι οικονομικό. Σε όλες τις συζητήσεις μας, η πιο συχνή ερώτηση ήταν: “Ποιος θα το πληρώσει αυτό;” Πολλοί κάτοικοι ήδη αγωνίζονται με το αυξανόμενο κόστος ζωής. Σε αυτό το πλαίσιο, η ενεργοποίηση της ταράτσας ή η ανακαίνιση πρόσοψης γίνεται αντιληπτή όχι ως βελτίωση, αλλά ως μη προσιτή πολυτέλεια. Χωρίς προσβάσιμους μηχανισμούς χρηματοδότησης ή κρατική υποστήριξη, οι άνθρωποι απλά δεν μπορούν να φανταστούν να αναλάβουν οποιοδήποτε επιπλέον οικονομικό βάρος.

Συνδεδεμένη με αυτό είναι μια δεύτερη, εξίσου σημαντική ερώτηση: “Ποιος θα το συντηρεί;” Ακόμα και όταν οι κάτοικοι βλέπουν την αξία των πράσινων ταρατσών ή των κοινόχρηστων χώρων, η έλλειψη πόρων, τεχνογνωσίας και χρηματοδότησης συντήρησης γίνεται σημαντικό σημείο δισταγμού. Αυτές οι ανησυχίες δείχνουν ότι ο βιώσιμος μετασχηματισμός δεν μπορεί να βασίζεται μόνο σε ατομικές συνεισφορές — απαιτεί δομική υποστήριξη, σαφή μοντέλα διακυβέρνησης και πολιτικές που καθιστούν τη συλλογική δράση εφικτή.

Πολλά μοντέλα superblock εστιάζουν μόνο στους δρόμους. Τι είναι το μοναδικό στην επέκταση των παρεμβάσεων στην ίδια την πολυκατοικία;

Τα superblocks που εστιάζουν στους δρόμους είναι ισχυρά στην επανεξέταση της κινητικότητας και του δημόσιου χώρου, αλλά σε μια πόλη όπως η Αθήνα, όπου η ζωή δομείται γύρω από την πολυκατοικία, αυτή η κλίμακα δεν επαρκεί. Η πολυκατοικία είναι η βασική οικιστική τυπολογία σε όλη την Ελλάδα και καθοριστικός παράγοντας για την Κυψέλη και το αστικό της προφίλ. Το κτιριακό απόθεμα είναι παλιό (κυρίως πολυκατοικίες της περιόδου 1950-1970), η υποδομή υποφέρει, ο χώρος στάθμευσης λείπει και η ατμοσφαιρική και ηχητική ρύπανση ευδοκιμεί ανάμεσα στην έλλειψη πρασίνου. Προκλήσεις σε μια γειτονιά κορεσμένη στην “αστική εποχή”.

Με αυτά ως δεδομένα, προσπαθήσαμε να αντιμετωπίσουμε τις αστικές προκλήσεις της Κυψέλης “από την πολυκατοικία στο superblock”, αντιμετωπίζοντας τα σημαντικά ζητήματα της συμπερίληψης, της προσβασιμότητας και της βιωσιμότητας. Επεκτείνοντας τις παρεμβάσεις στο ίδιο το κτίριο, δουλεύουμε ουσιαστικά “από μέσα προς τα έξω”. Σημαίνει ότι αντιμετωπίζουμε την κλιματική ανθεκτικότητα όχι μόνο στους δρόμους και τις πλατείες αλλά και στους ημι-ιδιωτικούς και ιδιωτικούς χώρους όπου οι άνθρωποι ζουν, ξεκουράζονται και κοινωνικοποιούνται.

Αυτή η προσέγγιση κάνει το superblock πιο ολοκληρωμένο. Γίνεται όχι απλώς ένα πλαίσιο κινητικότητας και δημόσιου χώρου αλλά μια κοινωνικο-οικολογική υποδομή. Η προσέγγισή μας ακολουθεί συγκεκριμένες αρχές ευθυγραμμισμένες με τις επείγουσες συνθήκες: τα φυσικά οικοσυστήματα πρέπει να διατηρούνται ανεξάρτητα από το κτιριακό πλαίσιο, η δέσμευση άνθρακα πρέπει να υπερβαίνει το αποτύπωμα άνθρακα και κάθε δραστηριότητα πρέπει να έχει θετικό αντίκτυπο στα υδατικά οικοσυστήματα και το καθαρό νερό. Η κατασκευαστική βιομηχανία είναι η μεγαλύτερη πηγή εκπομπών CO₂ στον κόσμο, πράγμα που καθιστά τη νέα κατασκευή ή κατεδάφιση εξ ορισμού ούτε βιώσιμη ούτε υπεύθυνη. Αντ’ αυτού, εστιάζουμε στην προσαρμοστική επαναχρησιμοποίηση — μετασχηματίζοντας υπάρχουσες δομές και υποδομές για να εξυπηρετήσουν νέους σκοπούς.

Στην Κυψέλη, στοιχεία όπως τα μπαλκόνια, οι προσόψεις, οι ταράτσες και οι αυλές δεν είναι απλώς υπολειπόμενοι χώροι — είναι λανθάνοντες πόροι. Φέρουν τεράστιο περιβαλλοντικό και κοινωνικό δυναμικό, αλλά παραμένουν σε μεγάλο βαθμό παραβλεπόμενα. Ενεργοποιώντας αυτά τα κατώφλια, δημιουργούμε συνέχεια μεταξύ του σπιτιού, του κτιρίου και της ευρύτερης γειτονιάς, επιτρέποντας στην καθημερινή οικιακή ζωή να ξεχυθεί προς τα έξω και να συνδεθεί με το συλλογικό.

Δεδομένης της έντασης του αθηναϊκού αστικού περιβάλλοντος, το δυναμικό παρέμβασης στις πολυκατοικίες, την πιο διαδεδομένη οικιστική δομή στην πόλη, είναι αδύνατο να αγνοηθεί. Αν θέλουμε κλιματική ανθεκτικότητα, κοινωνική συνοχή και ουσιαστική αλλαγή σε κλίμακα, αυτό είναι το λογικό και αυτονόητο σημείο εκκίνησης.

Πώς μπορεί η κατακερματισμένη ιδιοκτησία και τα ποικιλόμορφα προφίλ κατοίκων να μετατραπούν από εμπόδια σε πλεονεκτήματα;

Η κατακερματισμένη ιδιοκτησία είναι αδυναμία επειδή η συλλογική λήψη αποφάσεων είναι τόσο δύσκολη. Αλλά καταλήξαμε να τη βλέπουμε και διαφορετικά. Η ποικιλομορφία σημαίνει πολλαπλές προοπτικές, δεξιότητες και δίκτυα. Για παράδειγμα, ένας νεότερος κάτοικος μπορεί να παρακινείται περισσότερο από κλιματικές ανησυχίες, ενώ ένας μεγαλύτερος μπορεί να δίνει προτεραιότητα σε χαμηλότερους λογαριασμούς ενέργειας — και οι δύο ανάγκες μπορούν να καλυφθούν από την ίδια ανακαίνιση.

Το κλειδί είναι να αποφεύγουμε τις προσεγγίσεις “όλα ή τίποτα”. Αντ’ αυτού, ξεκινάμε με πιλοτικές δράσεις — έναν κήπο στην ταράτσα, ένα σύστημα επαναχρησιμοποίησης βρόχινου νερού, ένα κοινόχρηστο project αυλής — που χτίζουν εμπιστοσύνη και αποδεικνύουν αξία. Μόλις τα οφέλη γίνουν ορατά, η δυναμική αυξάνεται. Ο κατακερματισμός επιβάλλει ευελιξία, αλλά επιτρέπει επίσης τις παρεμβάσεις να προσαρμοστούν στη μοναδική κοινότητα κάθε κτιρίου.

Ένα καλό τοπικό προηγούμενο είναι το πρόγραμμα “Rock the Block” στο Αιγάλεω. Ειδικοί συναντώνται επανειλημμένα με τους κατοίκους, ακούν τις ανάγκες τους, συν-ορίζουν προτεραιότητες και σταδιακά διαμορφώνουν ένα κοινό όραμα. Αυτή η ισορροπία, ούτε πλήρως top-down ούτε καθαρά bottom-up, είναι αυτό που επιτρέπει την αλλαγή. Το κλειδί είναι να ακούς προσεκτικά όλες τις φωνές που έχουν κάτι να πουν και να προτείνεις μέσω του σχεδιασμού.

Η προσέγγισή μας είναι ένας “καθοδηγούμενος” bottom-up σχεδιασμός. Η “ψυχή” πάντα γνωρίζει καλύτερα τι χρειάζεται για να θεραπευτεί και με τη σωστή καθοδήγηση (”θεραπεία”) μπορεί να είναι μια συνεργασία για το καλύτερο αποτέλεσμα. Επίσης, ένας σημαντικός παράγοντας είναι ότι πρέπει πάντα να υπάρχουν συγκεκριμένες παράμετροι ώστε να μη χαθείς στη διαδικασία του σχεδιασμού. Αυτές οι παράμετροι προκύπτουν από τις απόψεις των ποικιλόμορφων προφίλ κατοίκων — η πολυφωνία οδηγεί στη συμπερίληψη.

Ποια από τις “πέντε χρωματικές” στρατηγικές σας (πράσινη, μπλε, κίτρινη, πορτοκαλί, κόκκινη) θεωρείτε πιο επείγουσα για την Αθήνα σήμερα;

Στην πραγματικότητα δεν μπορεί να είναι μόνο μία, και δεν μπορούμε να πούμε ποια. Όλο το νόημα της πρότασής μας είναι η δυνατότητα των κατοίκων να επιλέξουν τι έχει μεγαλύτερη σημασία για αυτούς και την πολυκατοικία τους — όχι μια top-down σχεδιαστική προσέγγιση. Συνολικά, ο στόχος είναι μια χρυσή στρατηγική με τη σωστή ισορροπία μεταξύ κάθε “χρώματος”. Για να πετύχει, η demokatoikia χρειάζεται όλα τα συστατικά της.

Αλλά αν έπρεπε να επιλέξουμε ένα σημείο εκκίνησης, θα ήταν η κόκκινη στρατηγική — η οικοδόμηση κοινωνικής συνοχής. Γιατί στην ελληνική πολυκατοικία, ο αληθινός πυρήνας δεν είναι το μπετόν αλλά οι άνθρωποι. Όταν ενεργοποιηθεί η “ψυχή”, το κτίριο μπορεί να αλλάξει. Με την κόκκινη στρατηγική εννοούμε τη δημιουργία ενός περιβάλλοντος μέσω του συλλόγου, εργαστηρίων και άλλων κοινοτικών δραστηριοτήτων/υποδομών, που θα βοηθήσει αυτό το όραμα να πετύχει. Είναι σημαντικό να αυξηθεί η ευαισθητοποίηση και να ενισχυθεί η κοινωνία και οι ανθρώπινες σχέσεις. Αυτός είναι ο στόχος της κόκκινης στρατηγικής, και δεδομένου ότι η κατακερματισμένη ιδιοκτησία είναι κεντρικό εμπόδιο που αποτρέπει την αλλαγή, πρέπει να ξεκινήσουμε φέρνοντας τους κατοίκους κοντά.

Παρ’ όλα αυτά, από περιβαλλοντική άποψη, αν έπρεπε να δώσουμε προτεραιότητα, η Πράσινη Κατοικία (αστικό πρασίνισμα) είναι η πιο επείγουσα. Η Αθήνα βιώνει εντεινόμενους καύσωνες και σε γειτονιές όπως η Κυψέλη με ελάχιστη δεντροκάλυψη, η πολυκατοικία λειτουργεί ως θερμοπαγίδα. Το πρασίνισμα προσόψεων, ταρατσών και αυλών θα μπορούσε να βελτιώσει δραματικά τη βιωσιμότητα και τα αποτελέσματα υγείας.

Ταυτόχρονα, η Πορτοκαλί Κατοικία, που εστιάζει στην προσβασιμότητα και τη συμπερίληψη, δεν μπορεί να παραβλεφθεί. Πολλά κτίρια παραμένουν απρόσιτα για ηλικιωμένους κατοίκους ή άτομα με αναπηρίες. Δεδομένου ότι η Κυψέλη έχει γηράσκοντα πληθυσμό μαζί με νεότερες μεταναστευτικές οικογένειες, η αντιμετώπιση της προσβασιμότητας είναι εξίσου επείγουσα με την κλιματική προσαρμογή. Στην πραγματικότητα, οι στρατηγικές είναι αλληλοσυνδεδεμένες: η κλιματική ανθεκτικότητα χωρίς κοινωνική συμπερίληψη δεν θα πετύχει.

Ποια μαθήματα από τη Βαρκελώνη, τη Βιέννη ή το Ρότερνταμ προσαρμόσατε στο αθηναϊκό πλαίσιο;

Από τη Βαρκελώνη αντλήσαμε έμπνευση από το πλαίσιο του superblock, αλλά γρήγορα συνειδητοποιήσαμε ότι η Αθήνα χρειαζόταν διαφορετική κλίμακα δράσης. Αντί να επανασχεδιάσουμε ολόκληρα οδικά δίκτυα, εστιάσαμε στα κτίρια ως “μικρο-superblocks”.

Από τη Βιέννη, το μοντέλο συνεταιριστικής στέγασης μας έδειξε την αξία της συμμετοχής των ενοικιαστών και των μακροπρόθεσμων δομών διακυβέρνησης — αν και στην Αθήνα έπρεπε να φανταστούμε πιο ανεπίσημες και σταδιακές εκδοχές αυτού, δεδομένης της απουσίας ισχυρών συνεταιριστικών παραδόσεων και του υψηλού βαθμού κατακερματισμού ιδιοκτησίας.

Από το Ρότερνταμ, η προοπτική της κυκλικής οικονομίας ήταν κρίσιμη, ειδικά γύρω από την επαναχρησιμοποίηση νερού και την ενεργοποίηση ταρατσών, καθώς και η ιδέα της “σύνδεσης ταρατσών”.

Ωστόσο, κάθε περίπτωση έπρεπε να μεταφραστεί στο αθηναϊκό πλαίσιο, όπου οι οικονομικοί πόροι είναι πιο περιορισμένοι, η διακυβέρνηση είναι κατακερματισμένη και η καθημερινή ζωή βασίζεται περισσότερο στον αυτοσχεδιασμό και την ανεπισημότητα.

Πώς φαντάζεστε μια τυπική πολυκατοικία στην Κυψέλη να μοιάζει και να λειτουργεί αν εφαρμοστούν οι αρχές της Demokatoikia τα επόμενα 10 χρόνια;

Κατά τη γνώμη μας, το όραμα για τα επόμενα χρόνια δεν αφορά την πολυκατοικία ως μεμονωμένη μονάδα, αλλά το δίκτυο που μπορεί να δημιουργήσει: ένα δίκτυο ταρατσών που συνδέει τις πολυκατοικίες και τους ανθρώπους — μια παιδική χαρά εδώ, μια περιοχή άσκησης δίπλα σε ένα μπλε-πράσινο σύστημα υποδομής, και έναν χώρο χαλάρωσης σε συνδυασμό με έναν σιωπηλό κήπο ή πολυκατοικίες όπου οι ταράτσες σκιάζονται με φωτοβολταϊκά και μερικώς μετατρέπονται σε πράσινες βεράντες.

Πολλά τέτοια σενάρια θα μπορούσαν να επιστρέψουν χαμένο δημόσιο χώρο στους κατοίκους μέσω συμμετοχικού σχεδιασμού: ένα κοινοτικό superblock πολυκατοικιών, ενοποιημένο με δρόμους, ανακατευθυνόμενη κυκλοφορία και ενεργοποιημένα κενά. Οι αυλές δεν θα είναι πλέον παραμελημένοι αποθηκευτικοί χώροι αλλά κοινόχρηστοι κήποι ή κοινωνικοί χώροι όπου τα παιδιά μπορούν να παίζουν με ασφάλεια.

Όσον αφορά τις προσόψεις, όλες οι πολυκατοικίες του superblock θα έχουν ενεργειακά αναβαθμιστεί, μειώνοντας την απορρόφηση θερμότητας (δράση διατήρησης). Σε κάποιες περιπτώσεις τα μπαλκόνια θα έχουν αφαιρεθεί και αντικατασταθεί με μεγαλύτερα ανοίγματα με κουφώματα νέας τεχνολογίας (δράση αφαίρεσης). Διαφορετικά, τα μπαλκόνια δεν θα είναι απλώς τσιμεντένιες προεξοχές αλλά επεκτάσεις κοινοτικού πρασίνου και όχι μόνο. Με αυτό εννοούμε είτε τη δημιουργία ενός ημι-υπαίθριου χώρου όπου ο κάτοικος μπορεί να ελέγχει την “έκθεση” (δράση επέκτασης) είτε την ύπαρξη ενός δεύτερου δέρματος από πρασίνο/ύφασμα/μέταλλο/γυαλί/φωτοβολταϊκό (δράση προσθήκης). Οι παραπάνω δράσεις έχουν οφέλη όπως μικρότερη κατανάλωση ενέργειας, μείωση ηχορύπανσης και αυξημένο επίπεδο ιδιωτικότητας.

Έχουμε ένα ολοκληρωμένο όραμα ενός κελύφους (το “δέρμα”) που είναι καλοσυντηρημένο και προσαρμόζεται συνεχώς σε κάθε περίσταση, ανταποκρινόμενο στις ανάγκες των κατοίκων και επηρεάζοντας θετικά το αστικό περιβάλλον. Ένα “δέρμα” που προστατεύει την “ψυχή” του με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, με βάση αυτό που μπορεί να προσφέρει.

Σε όλες τις περιπτώσεις, το νερό θα επαναχρησιμοποιείται για άρδευση, μειώνοντας το κόστος και τη σπατάλη. Η σύνδεση των ταρατσών θα επιτυγχάνεται σε τρεις κύριους τύπους, ανάλογα με τη διαφορά ύψους και τη λειτουργία. Η λήψη αποφάσεων θα είναι πιο συμμετοχική, με τους κατοίκους να συγκεντρώνονται περιοδικά για να συζητούν μικρές αλλά σημαντικές αναβαθμίσεις. Σημαντικό είναι ότι μια τέτοια πολυκατοικία δεν θα στέκεται μόνη: θα συνδέεται με άλλα κτίρια στο superblock, σχηματίζοντας ένα δίκτυο ανθεκτικών, συμπεριληπτικών και αυτάρκων συστημάτων κατοίκησης.

Ποια ήταν η πιο αξέχαστη στιγμή σας κατά την επιτόπια έρευνα στην Κυψέλη;

Ειλικρινά δεν μπορούμε να ξεχωρίσουμε μόνο μία στιγμή, γιατί η εμπειρία του εργαστηρίου συνολικά ήταν μετασχηματιστική. Μας επέτρεψε να βυθιστούμε στην ατμόσφαιρα της Κυψέλης, να παρατηρήσουμε την πολυκατοικία επί τόπου και να δούμε πού αναδύονται οι πραγματικές προκλήσεις στην καθημερινή ζωή. Μιλώντας απευθείας με τους κατοίκους μας επέτρεψε να δοκιμάσουμε τις αρχικές μας στρατηγικές και να συγκεντρώσουμε γνώσεις που διαμόρφωσαν τις τελικές μας αποφάσεις χαρτογράφησης και σχεδιασμού.

Αυτό που μας εξέπληξε περισσότερο ήταν πώς άλλαξαν οι υποθέσεις μας. Κάποιες ιδέες που ήμασταν πεπεισμένοι ότι θα λειτουργούσαν, πριν καν πατήσουμε το πόδι μας στην Κυψέλη, αποδείχθηκαν άστοχες ή άσχετες μόλις συναντήσαμε τη βιωμένη πραγματικότητα. Η επιτόπια έρευνα κατέστησε σαφές: η τοπική, bottom-up έρευνα δεν είναι προαιρετική. Χωρίς να ακούς τους ανθρώπους και να κατανοείς τις ρουτίνες, τις απογοητεύσεις και τις ελπίδες τους, οποιαδήποτε πρόταση κινδυνεύει να είναι ελλιπής ή λανθασμένη.

Το πιο αξέχαστο μέρος ήταν η συνάντηση με τις ποικιλόμορφες κοινότητες της Κυψέλης και η συνειδητοποίηση πόσο φιλόξενοι ήταν, παρόλο που ήμασταν ξένοι. Οι κάτοικοι μας κάλεσαν στους χώρους τους, μοιράστηκαν ειλικρινείς σκέψεις και εξέφρασαν αξίες που ευθυγραμμίζονταν με το όραμά μας. Αυτές οι συνομιλίες μας υπενθύμισαν ότι πέρα από τον σχεδιασμό ή τις τεχνικές λύσεις, αυτό που πραγματικά έχει σημασία είναι η εμπιστοσύνη και το κοινό έδαφος.

Από ερευνητική άποψη, το πιο σημαντικό μάθημα ήταν η δύναμη της διεπιστημονικότητας. Η συνεργασία μεταξύ αρχιτεκτονικής και κοινωνικών επιστημών ήταν ανεκτίμητη. Πολύ συχνά αυτά τα πεδία λειτουργούν απομονωμένα, αλλά ο ουσιαστικός αστικός μετασχηματισμός απαιτεί τόσο χωρική σκέψη όσο και κοινωνική κατανόηση. Το ένα χωρίς το άλλο δεν επαρκεί.

Ποια ταράτσα, μπαλκόνι ή αυλή που επισκεφθήκατε σας άφησε την ισχυρότερη εντύπωση — και γιατί;

Από αρχιτεκτονική άποψη, μία από τις πιο σημαντικές στιγμές για εμάς ήταν η επίσκεψη στην Πολυκατοικία Λανάρα στο Φωκίωνος Νέγρη 23. Χτισμένη το 1938, είναι η παλαιότερη πολυκατοικία στο superblock μας και μία από τις πρώτες στην Κυψέλη. Αυτό που μας εντυπωσίασε ήταν η σχεδιαστική φροντίδα που δόθηκε στους κοινόχρηστους χώρους: η είσοδος, οι γενναιόδωροι διάδρομοι, ακόμα και ένα κοινόχρηστο πλυσταριό στην ταράτσα. Βλέποντας αυτά τα χαρακτηριστικά μας υπενθύμισε ότι η συλλογική κατοίκηση δεν ήταν απλώς δυνατή στις πρώτες πολυκατοικίες — ήταν σκόπιμα σχεδιασμένη μέσα σε αυτές. Με τον καιρό όμως, η μαζική παραγωγή και η κερδοσκοπική ανάπτυξη έσβησαν μεγάλο μέρος αυτού του κοινοτικού ήθους.

Αυτή η συνειδητοποίηση έγινε ακόμα πιο σαφής όταν ανεβήκαμε στην ταράτσα ενός άλλου κτιρίου. Η θέα ήταν απίστευτη, αλλά ο χώρος ήταν γυμνός, εκτεθειμένος και αχρησιμοποίητος. Οι κάτοικοι μας είπαν ότι σχεδόν ποτέ δεν ανεβαίνουν εκεί. Εκείνη τη στιγμή νιώσαμε τόσο απογοήτευση όσο και δυνατότητα. Ήταν απογοητευτικό να βλέπεις έναν τόσο πολύτιμο χώρο ξεχασμένο, αλλά ελπιδοφόρο γιατί το δυναμικό ήταν τόσο εμφανές.

Εκείνη η αντιθετική πολυκατοικία ενσάρκωνε την ουσία του project μας: τον μετασχηματισμό υποχρησιμοποιημένων, παραμελημένων επιφανειών σε χώρους ανθεκτικότητας, άνεσης και σύνδεσης. Για εμάς, αυτό δεν ήταν μόνο μια αρχιτεκτονική διαπίστωση αλλά και πολιτισμική. Οι ταράτσες κάποτε είχαν κοινοτικές λειτουργίες — κοινόχρηστο πλυσταριό, συγκεντρώσεις, καθημερινές αλληλεπιδράσεις — και αυτή η μνήμη εξακολουθεί να υπάρχει στην αρχιτεκτονική. Αυτό που προτείνουμε δεν είναι κάτι καινούργιο που επιβάλλεται από έξω. Κατά κάποιο τρόπο, επιστρέφουμε στο αρχικό πνεύμα των πρώτων πολυκατοικιών και επανενεργοποιούμε αυτό που έχει χαθεί.

Τα 3 βασικά

1. 80% θεωρεί πως υπάρχει σοβαρό πρόβλημα στέγασης στη χώρα

Η Ελλάδα κατέχει πλέον την πρώτη θέση στην ΕΕ σε ανησυχία για τη στέγαση: 80% των πολιτών θεωρεί το πρόβλημα πολύ ή αρκετά σοβαρό, σύμφωνα με νέα πανευρωπαϊκή έρευνα της Polling Europe που δημοσίευσε η Καθημερινή. Το μέσο ελληνικό νοικοκυριό ξοδεύει 36% του εισοδήματός του για στέγη - σχεδόν διπλάσιο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο (19%). Και ενώ ο μέσος Ευρωπαίος είδε το διαθέσιμο εισόδημά του να αυξάνεται 22% τα τελευταία 20 χρόνια, ο μέσος Έλληνας είδε μείωση 5%.

Την ίδια στιγμή, οι δημόσιες πολιτικές αποτυγχάνουν. Χαρακτηριστικό παράδειγμα το πιλοτικό πρόγραμμα κοινωνικής στέγασης στον Δήμο Αθηναίων: από στόχο 70 διαμερίσματα, ανακαινίστηκαν μόλις 15. Εν τω μεταξύ, 117.000 κατοικίες (27% του συνόλου) στον Δήμο Αθηναίων παραμένουν κενές, ενώ το 53% των κατοίκων ζει σε ενοίκιο.

Μια φωτεινή εξαίρεση έρχεται από απρόσμενο μέρος: ο Δήμος Αγίου Βασιλείου στο Ρέθυμνο έγινε ο πρώτος στην Ελλάδα που μετέτρεψε κλειστά δημοτικά κτίρια σε κατοικίες για εκπαιδευτικούς και γιατρούς. Με €120.000 από το υπουργείο Εσωτερικών ανακαίνισε 5 διαμερίσματα - και η πρώτη ωφελούμενη, μια νηπιαγωγός από τη Θεσσαλονίκη, είδε το ενοίκιό της να πέφτει από €400 σε €50 τον μήνα. Ανάλογες πρωτοβουλίες ξεκινούν σε Ιθάκη, Αστυπάλαια και Λειψούς. Μικρά βήματα, αλλά δείχνουν τι είναι εφικτό όταν υπάρχει βούληση.

2. Κίνηση, νερό, ζέστη και άλλα στο BusinessTalks

3. Γιατί οι νέες γυναίκες φεύγουν από τον Δήμο Αθηναίων;

Ο Δήμος Αθηναίων έχει έλλειμμα γυναικών έως 12% στις ηλικίες 30-39. Την ίδια στιγμή, ο Δήμος Θεσσαλονίκης έχει πλεόνασμα έως 21% στις ηλικίες 20-24. Το Ρέθυμνο φτάνει το 45%, τα Ιωάννινα το 31%. Για αυτά τα πλεονάσματα, η εξήγηση είναι τα πανεπιστήμια, όπου οι γυναίκες αποτελούν πλέον την πλειοψηφία των φοιτητών.

Η περίπτωση της Αθήνας όμως αντιστρέφει το διεθνές μοτίβο. Οι μεγάλες πόλεις έχουν συνήθως πλεόνασμα γυναικών, όχι έλλειμμα. Πριν την τεχνολογική οικονομία, οι γυναίκες όλων των επιπέδων δεξιοτήτων έλκονταν στις πόλεις γιατί οι δουλειές σε καταστήματα, γραφεία και διοίκηση ήταν άφθονες και πληρώνονταν καλύτερα. Οι καλύτερες δουλειές για άνδρες χαμηλής/μεσαίας ειδίκευσης (κατασκευές, μεταφορές, εξορυκτικές βιομηχανίες) δεν ήταν στις πόλεις.

Ο Δήμος Αθηναίων φαίνεται να έχει το αντίστροφο πρόβλημα: είναι πόλη εργασίας για νέους άνδρες, αλλά οι νέες γυναίκες - ιδίως μετά τα 30 - φαίνεται να φεύγουν. Γιατί; Οι πιθανές εξηγήσεις περιλαμβάνουν: το κόστος στέγασης (οι οικογένειες χρειάζονται περισσότερο χώρο), η αίσθηση ασφάλειας, η ποιότητα ζωής, η απουσία παιδικών σταθμών και σχολείων.

Ελλάδα

• Το 94% των Golden Visa αγοραστών δεν μετακόμισε ποτέ στην Ελλάδα.

• Συνέντευξη με τον αρχιτέκτονα Νίκο Αναστασόπουλο (ΕΜΠ) για τα μπαζωμένα ποτάμια της Αθήνας: ο Ιλισσός, ο Κηφισός και δεκάδες ρέματα καλύφθηκαν, ξεχάστηκαν, και τώρα πλημμυρίζουν. Το χειρότερο; Ενώ διεθνώς ο εγκιβωτισμός εγκαταλείφθηκε στα '80, εμείς ετοιμαζόμαστε να επαναλάβουμε το ίδιο λάθος στο Μεγάλο Ρέμα Ραφήνας και τον Ερασίνο.

• Ποιες παρεμβάσεις αντέχει ένα διατηρητέο κτίριο προκειμένου να ξαναχρησιμοποιηθεί και να μην εγκαταλειφθεί;

• Πάνω από 2.000 ευρώ το τ.μ. το κόστος ανέγερσης νέων κατοικιών, ενώ η απασχόληση στον κλάδο είναι ακόμα πολύ κάτω από το 2008 (161k vs 231k).

• Η «έξυπνη» κάμερα στη Λ. Συγγρού κατέγραψε περίπου 2.000 παραβάσεις σε 72 ώρες. Πάνω από τις μισές αφορούν κινητό ή ζώνη, ενώ οι υπόλοιπες υπερβολική ταχύτητα.

• Η Πανεπιστημίου ως η «λεωφόρος των προσδοκιών» της Αθήνας.

• Ο Δήμος Αθηναίων ενέκρινε μελέτη για δημοτική συγκοινωνία: προβλέπει 7 γραμμές και 291 στάσεις.

  

• «Αν δεν έχεις αυτοκίνητο, δεν έχεις δικαιώματα».

• Η Θεσσαλονίκη λειτουργεί ακόμα με το Ρυθμιστικό Σχέδιο του 1985 - ένα κείμενο που αντιμετώπιζε το λιμάνι ως επιβατικό και προέβλεπε «μελέτη σκοπιμότητας για μετρό».

• Δύο στους τρεις κατοίκους της Αθήνας δηλώνουν ότι δεν νιώθουν συνδεδεμένοι με τη γειτονιά τους. Το Osek Tutu, που επωάστηκε στο Astylab Founders, προσπαθεί να το αλλάξει: φέρνει σε επαφή ανθρώπους που μένουν σε απόσταση ενός χιλιομέτρου μέσω μικρών, δια ζώσης συναντήσεων.

• Ένας χρόνος OpenCouncil: 8 δήμοι, 124 συνεδριάσεις και 2.800 θέματα.

Αστική Ζωή

• Το μέσο αμερικανικό σπίτι σχεδόν διπλασιάστηκε σε μέγεθος από το 1973, αλλά η ικανοποίηση από τη ζωή δεν ακολούθησε. Έρευνα δείχνει ότι μετά από ένα βασικό κατώφλι, τα επιπλέον τετραγωνικά δεν προσφέρουν κάτι. Η ευτυχία κορυφώνεται σε νοικοκυριά 4-6 ατόμων, ανεξαρτήτως μεγέθους σπιτιού. Αυτά που θυσιάζουμε για περισσότερο χώρο (χρόνος με φίλους, κοντινές αποστάσεις, λιγότερο χρέος) είναι ακριβώς αυτά που καθορίζουν την ευτυχία.

• Το COP30 στο Μπελέμ σηματοδότησε «αστική στροφή» στην κλιματική διπλωματία: για πρώτη φορά αναγνωρίζονται ρητά ως κλιματικά ζητήματα η αστική θερμική καταπόνηση και η προσιτή κατοικία, ενώ πρωτοβουλίες τύπου Beat the Heat μαζεύουν ήδη 185 πόλεις γύρω από σχέδια δροσιάς/σκίασης και ανθεκτικότητας.

• Πρώην αεροδρόμια σε όλο τον κόσμο μετατρέπονται σε τεράστια αστικά πάρκα - με πιο εμβληματικό το Tempelhofer Feld στο Βερολίνο (~3,86 τ.χλμ).

• Η Κινσάσα, με 17,8 εκατ. κατοίκους και ετήσια αύξηση 730.000, έχει χάσει σχεδόν όλο το πράσινό της. Τώρα ακτιβιστές προσπαθούν να σώσουν το τελευταίο αιωνόβιο μπαομπάμπ στο ιστορικό κέντρο από developers.

  

• Στο Boulder του Κολοράντο έχτισαν εργοστάσιο modular κατοικιών που στελεχώνεται από μαθητές λυκείου σε συνεργασία με το Habitat for Humanity.

• Οι πρώτες 10 μέρες του νέου δημοκρατικού σοσιαλιστή δημάρχου της Νέας Υόρκης: δωρεάν παιδικοί σταθμοί για 2χρονα, ακροάσεις για κακοσυντηρημένα ενοίκια, taskforce για στέγαση σε δημόσια γη και επισκευή μιας ράμπας ποδηλάτου που περίμενε χρόνια.

• Τα τζάκια και οι ξυλόσόμπες έγιναν σύμβολο της βρετανικής μεσοαστικής φιλοδοξίας: +25% εγκαταστάσεις σε 15 χρόνια. Το πρόβλημα; Εκπέμπουν το 16% των PM2.5 του Λονδίνου και σχεδόν κανείς δεν τα χρειάζεται πραγματικά για θέρμανση.

• [📹] Πώς ο αστικός σχεδιασμός της Σιγκαπούρης δημιουργεί χώρο για την άγρια ζωή.

• Η Κίνα φτιάχνει τη δική της Σιγκαπούρη: από τις 18 Δεκεμβρίου το Hainan (νησί 35.000 τ.χλμ.) λειτουργεί σαν ξεχωριστή τελωνειακή ζώνη: 74% των εισαγωγών αδασμολόγητα, εταιρικός φόρος 15%, φάρμακα εγκεκριμένα οπουδήποτε στον κόσμο διαθέσιμα χωρίς έγκριση από το Πεκίνο, visa-free για 86 χώρες, και εταιρείες που μπορούν να αιτηθούν ελεύθερο internet χωρίς το Great Firewall.

• Συνέντευξη με ιστορικό του MIT για το νέο της βιβλίο: από τη Βικτωριανή Αγγλία μέχρι το Σικάγο, οι αστικοί κήποι ήταν πάντα εργαλείο αυτοοργάνωσης φτωχών κοινοτήτων σε χώρους που οι ισχυροί αποκαλούσαν «wastelands».

• Γιατί η σύγχρονη Αμερική, παρά τη ρητορική για «νέες πόλεις» και τεχνολογική πρόοδο, δεν έχει παράγει δικό της χωρικό όραμα;

• 26 προτάσεις πολιτικής για την Ιρλανδία, με έμφαση στη στέγαση και τις υποδομές.

• Δοκίμιο από Ρωμαίο συγγραφέα για το πώς ο αμερικανικός τουρισμός λειτουργεί σαν «στρατός απελευθέρωσης που κόλλησε στο pattern του». Η οικογένεια που ρωτάει 30 ερωτήσεις για το τζελάτο, ο hipster που απογοητεύεται που δεν υπάρχει cold brew και η ακτινογραφία μιας πόλης που έχει εξωτερικεύσει το νόημά της στους επισκέπτες της.

• Οι Patrick Collison (Stripe) και Tyler Cowen (Marginal Revolution) προσφέρουν grants $5-250k σε καλλιτέχνες και αρχιτέκτονες που προσπαθούν να ορίσουν την αισθητική του 21ου αιώνα.

Βιώσιμη κινητικότητα

• Ένα χρόνο μετά την εφαρμογή της, η τιμολόγηση της συμφόρησης στη Νέα Υόρκη αποδίδει: 11% λιγότερα αυτοκίνητα, καθαρότερος αέρας, και έσοδα $548 εκατ. για τα μέσα μεταφοράς. Οι φόβοι για οικονομική ζημιά δεν επιβεβαιώθηκαν. Οι επισκέπτες στη ζώνη αυξήθηκαν 3,4%.

  

• Η Rad Power Bikes, κάποτε το πρόσωπο του αμερικανικού e-bike boom με αποτίμηση $1,65 δισ. και της Kineo με περίπου 600 e-bikes, κατέθεσε αίτηση πτώχευσης. Ακόμα μια εταιρεία micromobility που πληρώνει την υπερβολική επέκταση της πανδημίας.

• Το Seattle πέτυχε 10 εκατομμύρια διαδρομές με κοινόχρηστα ποδήλατα και scooters το 2025 - αύξηση 61% σε σχέση με το 2024. Ο λόγος; Η προσθήκη του LimeGlider, ενός καθιστού scooter που είναι πιο άνετο και ασφαλές από τα όρθια.

Τεχνολογία

• Ρεπορτάζ από το Hefei, μια κινεζική πόλη που λειτουργεί σαν ζωντανό εργαστήριο αστικών τεχνολογιών: ιπτάμενα ταξί χωρίς πιλότο, ρομποτικά φορτηγά delivery, σταθμοί αλλαγής μπαταρίας σε 3 λεπτά. Δεν λειτουργούν όλα τέλεια, αλλά η κλίμακα πειραματισμού είναι εντυπωσιακή.

• Αντίβαρο στον ενθουσιασμό για τα αυτόνομα οχήματα: ερευνητές λένε ότι τα δεδομένα της Waymo δεν επαρκούν για συμπεράσματα, η σύγκριση δεν είναι δίκαιη (χαμηλές ταχύτητες, επιλεγμένες διαδρομές), και ακόμα κι αν είναι πιο ασφαλή ανά χιλιόμετρο, μπορεί να αυξήσουν τα συνολικά ατυχήματα αν αυξήσουν και τα χιλιόμετρα.

Το 2025 σας έστειλα 38 γράμματα: 21 Πολεοσκόπια (με 689 links), 15 εκτενέστερα κείμενα και 2 guest posts. Συνολικά, τα κείμενα αυτά συγκέντρωσαν 95.000 αναγνώσεις (+120% σε σχέση με το 2024).

Αυτά ήταν τα πέντε αγαπημένα σας (με σειρά αναγνώσεων):

1. Γιατί οι Έλεγχοι Ενοικίων Δεν Είναι η Λύση που Νομίζουμε

2. Ανταπόκριση από Παρίσι

3. Η Αθήνα, τα Πατίνια και το Ακαταλόγιστο του Startupper

4. Degrowth, NIMBY και αποκέντρωση

5. Γιατί χρειαζόμαστε ένα Κίνημα Αστικής Προόδου

Τι έγινε το 2025

Στα διεθνή, αποχαιρετήσαμε τον τεράστιο Ντόναλντ Σουπ. Μια ανεξάρτητη ομάδα που παρακολουθεί την ποιότητα του αέρα στο Παρίσι ανακοίνωσε ότι τα επίπεδα των λεπτών σωματιδίων (PM2,5) έχουν μειωθεί κατά 55% από το 2005, ενώ τα επίπεδα διοξειδίου του αζώτου έχουν μειωθεί κατά 50%. Η Oxford Street πεζοδρομείται. Μετά τους YIMBYs και το Progress movement, έχουμε και το Abundance: το πιο mainstream σύνθημα ότι η πολιτική πρέπει να ξαναγίνει παραγωγή: περισσότερα σπίτια, υποδομές και ενέργεια, γρηγορότερα και φτηνότερα. Τα αποτελέσματα της τιμολόγησης της συμφόρησης στη Νέα Υόρκη είναι αδιαμφισβήτητα. Στην ίδια πόλη, εκλέχθηκε δήμαρχος ένας γεννημένος στην Ουγκάντα, γιος Ινδών μεταναστών, τριαντατριάχρονος μουσουλμάνος με ξεκάθαρο αφήγημα να ρίξει το κόστος ζωής.

Και μετά γυρνάς εδώ. Τι έχουμε σήμερα που δεν είχαμε το 2024; Στην Αθήνα, 24ωρο μετρό τα Σαββατοκύριακα, σταθερούς ελέγχους τροχαίας και κανονιστική για τα πατίνια. Στη Θεσσαλονίκη, 22.000 υπογραφές για το δημοψήφισμα για τη ΔΕΘ. Έχουμε επίσης νέο ΚΟΚ και κάμερες για την εφαρμογή προστίμων. Α, και POS στο μετρό Θεσσαλονίκης, 8 μήνες μετά τη λειτουργία του, και μια εφαρμογή MyStreet που βγήκε και δεν ξαναδιάβασα τίποτα γι’ αυτήν. Είναι αρκετά για τα προβλήματα που έχουμε; Δεν είναι.

Η στεγαστική κρίση συνέχισε να επιδεινώνεται, με τα ενοίκια στην Αττική να έχουν αυξηθεί κατά 35% σε πέντε χρόνια. Η Ελλάδα παραμένει ευρωπαϊκή εξαίρεση στην κοινωνική κατοικία και η έλλειψη προσιτής στέγης έγινε κεντρικό πολιτικό ζήτημα. Εκτιμάται ότι «λείπουν» περίπου 180.000 κατοικίες: η οικοδομική δραστηριότητα της τελευταίας δεκαετίας (225.000 σπίτια) απορροφήθηκε από την έκρηξη των Airbnb (208.000 καταχωρήσεις), περίπου 60.000 κατοικίες που συνδέονται με «χρυσές βίζες» και τη δημιουργία περισσότερων μικρών νοικοκυριών (ζήτηση +197.000 διαμερίσματα). Την ίδια στιγμή, το «κρυφό απόθεμα» είναι τεράστιο: μόνο στον Δήμο Αθηναίων αναφέρονται 117.000 κενές κατοικίες (26,8% του συνόλου), με αντίστοιχα ποσοστά να εμφανίζονται και αλλού.

Όσο δεν λύνουμε αυτό το πρόβλημα, οι επιπτώσεις στην κοινωνία είναι τεράστιες, δημογραφικές και μη. Και ο μόνος τρόπος με τον οποίο μπορεί να λυθεί σχετικά άμεσα, παραμένει αντιδημοφιλής, αφού δεν τον υιοθετεί ούτε η κυβέρνηση -η οποία προτιμά να ρίχνει χρήμα σε μια ήδη πιεσμένη αγορά- ούτε οι επικριτές της. Απλά, χρειαζόμαστε πολύ περισσότερα διαθέσιμα σπίτια.

Όταν βγαίνουμε από τα σπίτια που δεν έχουμε, επανέρχεται ξανά και ξανά η ίδια εικόνα: ελληνικές πόλεις με ελάχιστο χώρο για περπάτημα, σκιά και κοινωνική ζωή. Το 70% των πεζοδρομίων της Αθήνας δεν πληροί τις νόμιμες προδιαγραφές πλάτους, ενώ το 86,6% των δρόμων δεν έχουν διαβάσεις. Παράλληλα, μεγάλο μέρος του δημόσιου χώρου συνεχίζει να λειτουργεί ως άτυπο πάρκινγκ, και έλεγχος του Ελεγκτικού Συνεδρίου σε 476 καταστήματα σε 14 δήμους βρήκε 77% συνολική παραβατικότητα στα τραπεζοκαθίσματα.

Μετά την ποιότητα του αέρα, είχαμε παραπομπή της Ελλάδας στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο και για την ηχορύπανση. Είχαμε επίσης 630 επιπλέον θανάτους από υψηλές θερμοκρασίες στην Αθήνα και μας τελειώνει το νερό.

Στα πιο κωμικοτραγικά, τα ηλεκτρικά λεωφορεία που αγοράσαμε συνειδητοποιήσαμε ότι δεν μπορούν να υποστηρίξουν τον απαραίτητο για το ελληνικό καλοκαίρι κλιματισμό και κάνουμε δημόσιες διαβουλεύσεις με έτοιμα πλακάτ για φωτογραφίες.

Με λίγα λόγια, το 2025 απλώς μειώθηκε δραματικά το περιθώριο να κάνουμε πως δεν ξέρουμε. Κάτι εξοργιστικό όταν βλέπεις δεκάδες πόλεις στο εξωτερικό να βελτιώνονται απλά επειδή ακολουθούν ένα πλέον πολύ επιβεβαιωμένο playbook. Όσο το “φταίνε οι άλλοι / δεν έχω λεφτά / δεν είναι η δουλειά μου” είναι η σταθερή απάντηση σε αυτές τις λύσεις, η ελληνική στασιμότητα μοιάζει με επιλογή.

Τουλάχιστον, αυτά τα Χριστούγεννα, ο Πρωθυπουργός δεν μας παρότρυνε να επιστρέψουμε στα χωριά μας για να γλιτώσουμε. Κάτι είναι και αυτό.

Προσωπική ανασκόπηση

Εκτός Take Back the City, μίλησα για τις πόλεις σε 2 podcast που δημοσιεύτηκαν (Αθήνα 2050, τραπεζάκια έξω), 1 podcast και 1 ντοκιμαντέρ που είναι στην παραγωγή, και 4 εκδηλώσεις. Θα ήθελα να έχω πει λιγότερα όχι και να είχα συμμετάσχει σε περισσότερες (κυρίως για να είχα ταξιδέψει περισσότερο), αλλά τα τερατάκια μου ήταν τεσσάρων και ενός και δύσκολα μένω μακριά τους.

Όσον αφορά την Astylab, το σημαντικότερο γεγονός της χρονιάς ήταν το Astylab Founders. Περάσαμε καταπληκτικά, βγήκε δουλειά και δημιουργήθηκε (τουλάχιστον) μια νέα εταιρεία κοινωνικής καινοτομίας με ουσιαστική χρηματοδότηση. Θα το ξανακάνουμε.

Παράλληλα, διοργανώσαμε 6 meetups (4 στην Αθήνα και 2 στη Θεσσαλονίκη) και ξεκινήσαμε να δουλεύουμε το Plan A, ένα σχέδιο δράσης για το πώς θέλουμε να μοιάζει η Αθήνα. Η Astylab Ventures επένδυσε σε δύο εταιρείες (Koios Care, Puberry). Στα “προς το ζην”, συνεργάστηκα με τρεις εταιρείες, ένα ερευνητικό κέντρο και έναν δήμο.

Πιο σημαντικό απ’ όλα όμως είναι πως μεγαλώνει η κοινότητα ανθρώπων με τους οποίους δουλεύω: φιλόδοξη και ιδεαλιστική, αλλά και ικανή, με επιστημονική σκέψη, ταπεινότητα, όρεξη και αισιοδοξία. Αυτά τα χαρακτηριστικά σπάνια τα βρίσκεις μαζεμένα. Αλλά δεν χρειάζεσαι και πολλούς.

Στα μικρά κενά ανάμεσα στα τερατάκια και τη δουλειά διασκέδαση: Το καλύτερο βιβλίο που διάβασα (οκ, άκουσα) ήταν το The Power Broker. Θα ξεχώριζα ακόμα τα Plurality: The Future of Collaborative Technology and Democracy, Breakneck: China's Quest to Engineer the Future, How the World Really Works και Moral Ambition. Σε fiction, το The Maniac. Η καλύτερη ταινία που είδα στο σινεμά ήταν το πρώτο μισό του One Battle After Another και στο σπίτι το Perfect Days. Καλύτερες σειρές: The Studio και The Rehearsal. Ταξίδεψα μόνο στον Μυστρά και το Παρίσι. Τη Θεσσαλονίκη έχω σταματήσει να τη μετράω ως ταξίδι. Είναι σπίτι.

Για άλλη μια χρονιά, σας ευχαριστώ για τον χρόνο σας και τον διάλογο. Για το 2026, σας εύχομαι μια χρονιά γεμάτη δημιουργία, χαρά και ευθύνη. Και επειδή θα είναι προεκλογική χρονιά -και ποιος θα ασχοληθεί με κάτι τόσο “ευτελές” όπως η καθημερινότητα στις πόλεις μας;- ασχοληθείτε εσείς.

Take Back the City

Γιατί χρειαζόμαστε ένα Κίνημα Αστικής Προόδου

Read more

a year ago · 14 likes · Adam Markakis

1. Το 70% των πεζοδρομίων της Αθήνας δεν πληροί τις νόμιμες προδιαγραφές πλάτους, ενώ το 86,6% των δρόμων της Αθήνας δεν έχουν διαβάσεις.

2. Σήμερα, κάθε εκατό Νοτιοκορεάτες θα έχουν συνολικά μόνο έξι δισέγγονα.

3. Το 1971, το 62% των υψηλότερων επαγγελματικών κατηγοριών της Αθήνας ζούσε στο Δήμο Αθηναίων. Το 1991, το αντίστοιχο ποσοστό ήταν 27%.

4. Η αναβάθμιση του οδικού φωτισμού της Φιλαδέλφειας οδήγησε σε 15% λιγότερα νυχτερινά εγκλήματα στους δρόμους και 21% μείωση στα περιστατικά ένοπλης βίας.

5. Τα νοικοκυριά ενός ατόμου αποτελούν πάνω από το 50% των κατοικιών σε πόλεις όπως το Βερολίνο, το Παρίσι και το Όσλο και προβλέπεται να αυξηθούν 128% μεταξύ 2000-2030.

6. 273.000 λιγότερα οχήματα εισήλθαν στο Μανχάταν την πρώτη εβδομάδα της τιμολόγησης της συμφόρησης στη Νέα Υόρκη.

7. Οδηγοί από γειτονιές υψηλού εισοδήματος χτυπούν δυσανάλογα συχνά πεζούς από περιοχές χαμηλότερου εισοδήματος, με τους οδηγούς από τις πλουσιότερες περιοχές να εμπλέκονται κατά 4,6 φορές συχνότερα σε τέτοιες συγκρούσεις.

8. Το Χονγκ Κονγκ διατηρεί την παραδοσιακή χρήση σκαλωσιών από μπαμπού με 2.479 εγγεγραμμένους τεχνίτες, προσφέροντας 6 φορές ταχύτερη ανέγερση και 12 φορές ταχύτερη αποσυναρμολόγηση από το ατσάλι.

9. Η ταχύτητα των πεζών έχει αυξηθεί κατά 15% και ο χρόνος που περνούν στο δημόσιο χώρο έχει μειωθεί στο μισό μεταξύ 1980-2010.

10. Στο Χονγκ Κονγκ, πάνω από 200.000 άτομα ζουν σε «σπίτια-φέρετρα».

11. Η χρήση ποδηλάτου στις Βρυξέλλες έχει αυξηθεί 4,7 φορές από το 2010.

12. Από τους 3.100 συμβασιούχους οδηγούς στην ΟΣΥ, μόνο 2.400 βρίσκονται στο τιμόνι, ενώ περίπου 700 (1 στους 5) επικαλούνται ιατρικούς λόγους για να μην οδηγούν.

13. Περισσότερα από 1 εκατομμύριο αυτοκίνητα που είναι πολύ μεγάλα για να χωρέσουν σε τυπικές θέσεις στάθμευσης πωλούνται ετησίως στο Ηνωμένο Βασίλειο.

14. Το 50% των άμεσων ξένων επενδύσεων στην Ελλάδα τα τελευταία 10 χρόνια αφορούν ακίνητα.

15. Το σύστημα ατμού του Μανχάταν τροφοδοτεί το 75% των κατοικιών της πόλης μέσω ενός δικτύου 105 μιλίων (≈169 χλμ.) υπόγειων σωλήνων.

16. Η αύξηση των SUV στους αμερικανικούς δρόμους μείωσε τη χωρητικότητα των λωρίδων των αυτοκινητοδρόμων κατά 9,5% μεταξύ 1995-2019.

17. Πάνω από 117.000 κατοικίες (26,8% του συνόλου) είναι κενές στον Δήμο Αθηναίων.

18. Μόλις 9% του κτιριακού αποθέματος στην Ελλάδα έχει χτιστεί με τους σύγχρονους αντισεισμικούς κανονισμούς.

    ---

    Γίνε μέλος σε μια κοινότητα 2.100+ αναγνωστών που συζητούν για την αστική πρόοδο από το 2021!

    ---

19. Όταν οι νέοι χάνουν την ελπίδα να αποκτήσουν σπίτι, το ποσοστό κατανάλωσής τους αυξάνεται κατά 5-7%, η προσπάθειά τους στη δουλειά μειώνεται κατά 1,5-2,5% και η ανάληψη κινδύνων αυξάνεται κατά 6-10%.

20. Μείωση 10% στις τιμές ενοικίων οδηγεί σε αύξηση 2%-3% στις γεννήσεις και η τυχαία απόκτηση κατοικίας μέσω λοταρίας στη Βραζιλία αυξάνει τη γονιμότητα κατά 0,5 παιδιά.

21. Στην Αμερική, το 62% των παιδιών ηλικίας 8-12 ετών δεν έχει περπατήσει ή ποδηλατήσει κάπου χωρίς ενήλικα.

22. Σε βιομηχανικές πόλεις όπως το Λονδίνο, το Μάντσεστερ και το Παρίσι, οι ανατολικές συνοικίες, που δέχονταν το νέφος των εργοστασίων, παραμένουν ως και 40% φθηνότερες και λιγότερο εύπορες ακόμη και δεκαετίες μετά την αποβιομηχάνιση.

23. Στο Νεπάλ, 76% των νέων αυτοκινήτων είναι ηλεκτρικά. Στην Ταϊλάνδη είναι το 60% και στο Βιετνάμ 40%. Η Αιθιοπία έχει απαγορεύσει την εισαγωγή όλων των νέων οχημάτων με κινητήρα εσωτερικής καύσης.

24. Σύμφωνα με την απογραφή του 2021, το 44% των νοικοκυριών στην Αθήνα δεν διαθέτει αυτοκίνητο.

25. Η εμπιστοσύνη των Ελλήνων στους γείτονές τους έχει πέσει στο 46,6% - έναντι 61,5% το 2017.

26. Τα μαύρα αυτοκίνητα ανεβάζουν τον αέρα γύρω τους έως και +3,8°C.

27. Το Τορόντο διαθέτει ένα υπόγειο δίκτυο πεζοδρόμων μήκους άνω των 30 χλμ.

28. Η Σεούλ εγκατέστησε σε πάρκο ένα ολόγραμμα αστυνομικού, που εμφανίζεται κάθε βράδυ και υπενθυμίζει στους περαστικούς ότι η περιοχή παρακολουθείται με κάμερες. Τα εγκλήματα μειώθηκαν κατά 22%.

29. Μέχρι το 2050, 900 εκατ. Αφρικανοί θα μετακομίσουν σε πόλεις που δεν έχουν χτιστεί ακόμα.

30. Το ηλεκτρικό δίκτυο της Βόρειας Αμερικής έχει 9,6 εκατ. χιλιόμετρα καλώδια, 12.500 εργοστάσια, και 80 εκατ. σπίτια με 90 κιλά χαλκό το καθένα.

31. Το κέντρο της Αθήνας δέχθηκε 88.000 τουρίστες ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο το 2024.

32. Το 88% των οδών με όνομα στις μεγάλες αμερικανικές πόλεις το 1840 εξακολουθούσαν να υπάρχουν το 2011.

33. Στην Ελλάδα, το 50% των τραπεζοκαθισμάτων στους κοινόχρηστους χώρους λειτουργεί χωρίς άδεια.

34. Η Waymo κάνει πάνω από 250.000 διαδρομές εβδομαδιαίως με 85% λιγότερα ατυχήματα συγκριτικά με τους ανθρώπους οδηγούς.

35. Το 40% του νερού της Σιγκαπούρης (760.000 κυβικά μέτρα τη μέρα) προέρχεται από ανακύκλωση λυμάτων.

36. Στο Παρίσι, τα επίπεδα των λεπτών σωματιδίων (PM 2.5) έχουν μειωθεί κατά 55% από το 2005.

Καλώς ήρθατε στο Πολεοσκόπιο, μια διεβδομαδιαία συλλογή ειδήσεων και συνδέσμων για τις πόλεις, την ανάπτυξή τους και τους ανθρώπους που τις κατοικούν.

Τα 3 βασικά

1. The Great God Zil Strikes Back

Δράμα ο Δήμος Αθηναίων, που σε φιλοσοφικό επίπεδο είναι προφανώς υπέρ της αποθάρρυνσης της κυκλοφορίας των Ι.Χ. στο κέντρο της πόλης αλλά σε πρακτικό επίπεδο δεν μπορεί να «παραβλέψει την πραγματικότητα» και κάνει ακριβώς τα αντίθετα. Τι ποσοστό δίνετε να έρχονται όντως, έστω αυτοί οι λίγοι, ποδηλατόδρομοι που θα απαιτήσουν αφαίρεση -κυρίως παράνομων- θέσεων στάθμευσης; Κωμωδία ο rage-bait καθηγητής που μας λέει πως «Πόλη ίσον αυτοκίνητο», πως τα αυτοκίνητα είναι το αίμα της πόλης (λογικά αναφέρεται στα τροχαία), και άλλα ωραία, που δύσκολα τα πιστεύει και ο ίδιος - στο site του έχει urban landscapes όπου για να εντοπίσεις αυτοκίνητο χρειάζεσαι το Ινστιτούτο Παστέρ.

Γενικά κάτι έπαθε η Καθημερινή (της οποίας η δουλειά κατά τα άλλα τροφοδοτεί σταθερά αυτό το newsletter) τις προηγούμενες ημέρες, μιας και προχώρησε και σε ένα πείραμα για το αν μπορούν οι Αθηναίοι να ζήσουν χωρίς αυτοκίνητο επιλέγοντας «21 τυπικές διαδρομές του λεκανοπεδίου και καταγράφοντας την ίδια ημέρα και την ίδια ώρα, τον χρόνο μετακίνησης με αυτοκίνητο και με τα μέσα μαζικής μεταφοράς». Ενώ όμως για τους πεζούς θεώρησαν λογικό να προσθέσουν το περπάτημα και την αναμονή, για τα αυτοκίνητα θεώρησαν αδιάφορη τη στάθμευση και το κόστος. Οπότε, ναι - το δωρεάν ταξί που περιμένει κάτω από το σπίτι σου συμφέρει!

Αν όμως προσθέσουμε στάθμευση και κόστος στην εξίσωση, πόσο μάλλον αν σκεφτόμαστε ολιστικά τα πράγματα και προσθέσουμε και το e-bike σε τρίτη στήλη, το αποτέλεσμα θα αλλάξει σημαντικά. Στο συμπέρασμα βέβαια, δεν μπορεί να διαφωνήσει κανείς. Χρειαζόμαστε καλύτερα ΜΜΜ.

Γενικότερα όμως, δεν έχει νόημα η ερώτηση αν οι Αθηναίοι μπορούν να ζήσουν χωρίς Ι.Χ. (σε κάθε πόλη του κόσμου κάποιοι άνθρωποι δεν μπορούν να ζήσουν χωρίς Ι.Χ.), αλλά πόσοι που σήμερα έχουν Ι.Χ., θα μπορούσαν να ζήσουν χωρίς αυτό.

2. Στέγη: πακέτα, παραθυράκια και ένα πείραμα που δουλεύει

Η κυβέρνηση ανακοίνωσε 6 νέα μέτρα για τη στεγαστική κρίση: φορολογικά κίνητρα σε κατασκευαστές που κρατούν τα ακίνητα σε ενοικίαση για 10 χρόνια, fast track αλλαγές χρήσης, επέκταση του μπλόκου νέων Airbnb στο κέντρο Θεσσαλονίκης, πρόγραμμα ανακαίνισης 400 εκατ. ευρώ και επιστροφή 2 ενοικίων/έτος σε δημόσιους λειτουργούς εκτός έδρας, μαζί με αξιοποίηση δημοτικών κτιρίων.

Την ίδια ώρα, η αγορά «σκανάρει» παλιά γραφεία (+17,3% σε έναν χρόνο) και ισόγεια καταστήματα (ακόμη και στα 943€/τ.μ.). Έξτρα καύσιμο γι’ αυτό είναι ένα παραθυράκι στη Χρυσή Βίζα: αν η κατοικία προκύψει από αλλαγή χρήσης (πρώην γραφείο/κατάστημα/αποθήκη), το όριο για άδεια διαμονής πέφτει στα 250.000€ (αντί 800.000€). Στη Βιέννη, υπάρχει κανόνας πως όταν ένας χώρος/οικόπεδο μετατρέπεται πολεοδομικά σε κατοικία, τότε τα 2/3 της νέας κατοικίας πρέπει να είναι κοινωνική στέγαση. Στο επόμενο πακέτο μέτρων να το δούμε και αυτό.

Από τα κάτω, το Housing Thessaloniki χαρτογράφησε 16.000 κενές κατοικίες στον δήμο (35.000 στη μητροπολιτική περιοχή) και έστησε «πειρατικά» έναν δημοτικό μηχανισμό που τα συγκεντρώνει και τα διαθέτει για κοινωνική στέγαση. Έχουν ήδη εξασφαλίσει πάνω από 40 κενά ακίνητα και διαθέσει 5 από αυτά σε νοικοκυριά με κοινωνικά κριτήρια.

3. Οι πολίτες αξιολογούν «πακέτο»

Από τον Ιωάννη, ως απάντηση στο γράμμα για τα αποτελέσματα της Αξιολόγησης Δημόσιας Διοίκησης. Αντιγράφω:

«Τα αποτελέσματα αυτά υποδηλώνουν ότι η ικανοποίηση των δημοτών από μία διάσταση της καθημερινής λειτουργίας του δήμου συνδέεται στενά με την ικανοποίησή τους από άλλες διαστάσεις. Ειδικότερα, εκτιμήθηκε ότι υπάρχει θετική συσχέτιση, μεταξύ άλλων, στην αξιολόγηση των υποδομών για ΑμεΑ με την κατάσταση των πεζοδρομίων αλλά και την πολεοδομική οργάνωση, στην καθαριότητα με τις κοινωνικές υπηρεσίες και την ανακύκλωση απορριμμάτων, καθώς και στους χώρους πρασινού με την ανακύκλωση και τις παιδικές χαρές. Βάσει αυτών των αποτελεσμάτων, οι πολίτες αντιλαμβάνονται την προσβασιμότητα ως μέρος μιας συνολικής εικόνας του αστικού ιστού, όπου δήμοι με καλά συντηρημένα πεζοδρόμια και ορθολογικό πολεοδομικό σχεδιασμό τείνουν να θεωρούνται και πιο φιλικές προς τα άτομα με αναπηρία. Επιπλέον, συνδέουν την εικόνα μιας καθαρής πόλης με την αποτελεσματική οργάνωση των υπηρεσιών της και με πρακτικές που προάγουν την κοινωνική και περιβαλλοντική υπευθυνότητα μέσω ανακύκλωσης, ενώ αντιλαμβάνονται τους χώρους πρασίνου ως μέρος ενός ενιαίου πλαισίου περιβαλλοντικής και κοινωνικής ποιότητας ζωής.»

Ελλάδα

• Η δημοκρατία ξεκινά από το πεζοδρόμιο.

• Οι κυκλικοί κόμβοι μπορούν να κάνουν τις διασταυρώσεις ασφαλέστερες και έχουν καλύτερη ροή (έως 80% λιγότεροι τραυματισμοί, έως 47% λιγότερα ατυχήματα, περίπου 64% μικρότερες ουρές και έως 27% λιγότεροι ρύποι όταν αντικαθιστούν φανάρια), αλλά στην Ελλάδα τους ακυρώνουμε με τη «δεξιά προτεραιότητα» του ΚΟΚ που δίνει πλεονέκτημα στον εισερχόμενο και σπάει τη συνεχή ροή.

• Στην Αττική τα ενοίκια ανέβηκαν 35% από το τρίτο τρίμηνο του 2020 μέχρι το τρίτο τρίμηνο του 2025 (από 7,57€ σε 10,23€/τ.μ.).

• Ως πότε η Ελλάδα θα αποτελεί ευρωπαϊκή εξαίρεση στην κοινωνική κατοικία;

• 11 εμβληματικά έργα τέχνης ενσωματωμένα σε κτίρια της Αθήνας.

• Η Μονάδα BEYOND του Εθνικού Αστεροσκοπείου έχει δώσει σε Δήμους και Περιφέρεια ένα γεωπληροφοριακό σύστημα που προβλέπει με ακρίβεια οικοδομικού τετραγώνου ποιοι δρόμοι θα πλημμυρίσουν στην Αττική.

• Χάρτες κατανομής αρμοδιοτήτων συντήρησης οδικού δικτύου ανά Περιφέρεια.

• Έκθεση της Oxford Economics εκτιμά ότι ως το 2050 η Αθήνα θα έχει τη μεγαλύτερη συρρίκνωση πληθυσμού ηλικίας εργασίας στην Ευρώπη (>30%).

• «Πράσινο φως» από ΚΑΣ και ΚΣΝΜ για την επέκταση/αναβάθμιση του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου.

• Σε όλα τα διόδια πλέον φωτογραφίζουν πινακίδες και καταγράφουν ώρα/ημέρα/διέλευση και στέλνουν τα στοιχεία στην ΑΑΔΕ, ώστε να γίνεται διασταύρωση για οχήματα που έχουν δηλωθεί σε ακινησία αλλά κυκλοφορούν.

• Όταν δεν σας αρέσει μια εφαρμογή όπως του ΟΑΣΑ, μπορείτε να φτιάξετε τη δικιά σας. Fork the government.

• Ρεπορτάζ για το κύμα νεο-παραδοσιακής αρχιτεκτονικής (New Urbanism/Architectural Uprising) και την αθηναϊκή του εκδοχή που ονειρεύεται να «ξαναφυτρώσουν» τα χαμένα μέγαρα. Το ενδιαφέρον δεν είναι μόνο η νοσταλγία, αλλά το πολιτικό ερώτημα πίσω της: ποιος αποφασίζει τι είναι «όμορφη» πόλη - οι ειδικοί, η πλειοψηφία ή τα διατάγματα;

• [🎧] Συζήτηση με τον ομότιμο καθηγητή Ανθρώπινης Γεωγραφίας του Χαροκόπειου Πανεπιστημίου, Θωμά Μαλούτα.

• Η Θεσσαλονίκη δημοπρατεί το πρώτο τετράμηνο του 2026 το ξύλινο ντεκ της Παλιάς Παραλίας, μετά από περιβαλλοντική αδειοδότηση που βγήκε σε χρόνο «ρεκόρ». Αφορά κατάστρωμα ~1.100 μ. μήκους και 12 μ. πλάτους από τον Λευκό Πύργο έως την 1η προβλήτα στο Λιμάνι, που υπόσχεται νέο ποδηλατόδρομο και πιο άνετο περπάτημα.

• Η Αθήνα χάνει τα «τοπικά» λεωφορεία-τροφοδότες προς μετρό γιατί, με έλλειψη οδηγών, η ΟΣΥ δίνει προτεραιότητα στις 15 γραμμές-κορμούς που σηκώνουν σχεδόν το 1/3 της κίνησης.

• Ξεκίνησε το ξήλωμα των εναέριων καλωδίων τρόλεϊ: από τα 143 χλμ δικτύου θα αποξηλωθεί περίπου το 70%.

• Στο Μουσείο Μπενάκη (Πειραιώς 138) τρέχει έως 18/1/2026 η έκθεση «Τα Μέσα και η Παγκόσμια Πόλη: Marshall McLuhan & Κωνσταντίνος Δοξιάδης», που φωτίζει μέσα από αρχειακό υλικό τη συνεργασία τους στα Συμπόσια της Δήλου και την ιδέα ότι τα δίκτυα επικοινωνίας θα γίνουν θεμέλιο της «παγκόσμιας πόλης».

• Handbrake.

Αστική Ζωή

• Έρευνα δείχνει ότι η στεγαστική κρίση σπρώχνει ψηφοφόρους προς την άκρα δεξιά και ότι οι Ευρωπαίοι προοδευτικοί μπορούν να ξαναχτίσουν πλειοψηφίες αν «πιάσουν» το θέμα με πραγματικές λύσεις και το ξαναβαφτίσουν δημόσια υποδομή.

• Ακόμα κι αν ίσχυε το προκλητικό σενάριο ότι περισσότερα σπίτια μπορούν να κάνουν μια πόλη ακριβότερη ονομαστικά, αυτό δεν σημαίνει αυτόματα λιγότερη προσιτότητα. Η προσιτότητα είναι συνάρτηση τιμών και εισοδημάτων, και οι μεγάλες πόλεις γίνονται πιο παραγωγικές (άρα έχουν και υψηλότερους μισθούς) όταν μεγαλώνουν. Μια πόλη που από 5 εκατ. κατοίκους γίνεται 10 εκατ. είναι, με την ουσιαστική έννοια, πιο προσβάσιμη σε περισσότερους ανθρώπους.

• Οι πόλεις «πόνταραν» στους millennials με στούντιο και διαμερίσματα με ένα δωμάτιο, και τώρα τους χάνουν όταν κάνουν παιδιά: οι μεγάλες αστικές κομητείες στις ΗΠΑ έχασαν περίπου 8% του πληθυσμού κάτω των 5 (2020–2024), στη Νέα Υόρκη οι οικογένειες με παιδιά κάτω των 6 ετών φεύγουν με διπλάσιο ρυθμό από τους υπόλοιπους, και η άνοδος του κόστους στέγασης από το 1990 εκτιμάται ότι οδήγησε σε 11% λιγότερες γεννήσεις.

• Η παραγωγικότητα στις κατασκευές (το κατά πόσο χτίζουμε περισσότερο με τους ίδους πόρους ή χτίζουμε φθηνότερα) φαίνεται να «κολλάει» διεθνώς: στις ΗΠΑ έπεφτε κατά ~1,9%/έτος (1970–1995) (μοναδική άλλη με πτώση την ίδια περίοδο η Ελλάδα) και από τα μέσα των 90s οι περισσότερες πλούσιες χώρες έχουν σταθερή ή αρνητική πορεία.

• Ο δήμαρχος της Μπολόνια περιγράφει το μοντέλο διακυβέρνησης του: πόλη + πανεπιστήμιο + πολίτες + ιδιωτικός τομέας σε κοινή «μηχανή» επίλυσης προβλημάτων, από την οδική ασφάλεια μέχρι την πολιτιστική κληρονομιά.

• Η Βοστώνη προχωρά σε ένα νέο μοντέλο «δημόσιου κτιρίου-πολυεργαλείου»: καινούριες ή ανακαινισμένες βιβλιοθήκες με προσιτές κατοικίες από πάνω.

• Η Μπογκοτά αντιμετωπίζει την φτώχεια χρόνου των γυναικών με 25 «care blocks» - κέντρα φροντίδας, όπου μια γυναίκα μπορεί να έχει πρόσβαση σε μια ποικιλία υπηρεσιών, ενώ το άτομο που φροντίζει περιθάλπεται από δασκάλους και προσωπικό που βρίσκεται στον χώρο.

  

• Η Ρουμανία έστησε μέσα σε 2 χρόνια ένα σύστημα επιστροφής χρημάτων για μπουκάλια, αλουμινένια κουτιά και γυαλί (0,10 λετπά/συσκευασία) και πέτυχε συλλογή/ανακύκλωση έως 94% σε κάποιους μήνες. Από Νοέμβριο 2023–Σεπτέμβριο 2025 οι Ρουμάνοι επέστρεψαν 7,5 δισ. συσκευασίες.

• Ο Vitalik Buterin υποστηρίζει ότι το μέλλον της «νέας πόλης/νέας χώρας» δεν είναι οι φαντασιώσεις πλήρους ανεξαρτησίας αλλά ένα πλέγμα από tribes–hubs–zones: μικρές κοινότητες με πραγματικό πολιτισμικό βάθος, μόνιμες φυσικές βάσεις και (εκεί που γίνεται) ειδικές ζώνες κανόνων για να δοκιμάζονται πιο γρήγορα ιδέες σε αστικό σχεδιασμό, μετανάστευση και διακυβέρνηση χωρίς να «καταλαμβάνεις» ολόκληρα κράτη.

• [🎧] Υπάρχει συμβιβασμός μεταξύ της κατασκευής περισσότερων κατοικιών και της κατασκευής όμορφων κτιρίων;

Βιώσιμη κινητικότητα

• Έρευνα για το «commute penalty» δείχνει ότι η κίνηση δεν είναι απλώς χάσιμο χρόνου αλλά μηχανισμός ανισότητας: σε 272 αμερικανικές πόλεις, +10 λεπτά μέσου χρόνου μετακίνησης μειώνουν κατά 4,4 ποσοστιαίες μονάδες την πιθανότητα να εργάζονται οι παντρεμένες γυναίκες, ενώ μετά τη γέννηση παιδιού οι γυναίκες είναι πρόθυμες να δεχτούν έως και +130% μεγαλύτερη απώλεια μισθού για μικρότερη διαδρομή (Γερμανία). Αυτό που παρουσιάζουμε ως «work-life balance» είναι συχνά πολεοδομία.

• Πόλεις αρχίζουν να «πειράζουν» τον χρονισμό των φωτεινών σηματοδοτών για μέγιστη ασφάλεια και όχι για μέγιστη ροή: green waves σε χαμηλότερη ταχύτητα για να κόβεται το γκάζι, rest-in-red τη νύχτα ώστε όλοι να σταματούν πριν πάρουν πράσινο, και Leading Pedestrian Intervals που δίνουν στους πεζούς λίγα δευτερόλεπτα προβάδισμα ώστε να φαίνονται πριν στρίψουν τα ΙΧ.

• Στο Λονδίνο οι καθημερινές ποδηλατικές διαδρομές αυξήθηκαν 43% σε έξι χρόνια, φτάνοντας τις 1,5 εκατ./ημέρα.

• Η Île-de-France εγκαινίασε την πρώτη αστική τελεφερίκ-γραμμή του Παρισιού, συνδέοντας «απομονωμένες» γειτονιές με το μετρό.

• Το Υπουργείο Μεταφορών των ΗΠΑ ενέκρινε το σχέδιο της THOR-05F, της πρώτης «προχωρημένης» γυναικείας κούκλας crash-test, ώστε να μετρά επιτέλους σωστά τι κάνουν ζώνες/αερόσακοι/καμπίνα στο γυναικείο σώμα σε μετωπικές συγκρούσεις.

• Η Κομισιόν προτείνει να «μαλακώσει» το τέλος των θερμικών αυτοκινήτων το 2035, ρίχνοντας την υποχρέωση για 100% μηδενικών εκπομπών σε 90%.

• Η υπνηλία στο τιμόνι είναι «κοινωνικά αποδεκτή» μορφή μειωμένης ικανότητας, παρότι συνδέεται με περίπου 1 στα 5 θανατηφόρα τροχαία στις ΗΠΑ.

• Η πόλη της Αϊόβα έκανε τα λεωφορεία δωρεάν από τον Αύγουστο του 2023. Σε αυτή τη διετία η επιβατική κίνηση αυξήθηκε 18% (σε σχέση με τα προ-πανδημίας επίπεδα) έχοντας ως αποτέλεσμα 2,9 εκατ. λιγότερα χιλιόμετρα οδήγησης και 24.000 λιγότερους τόνους CO₂/έτος.

• Ο Τραμπ, μετά από ταξίδι στην Ιαπωνία, είπε ότι θέλει τα «μικρά και χαριτωμένα» kei cars να μπορούν να κατασκευάζονται και να πωλούνται στις ΗΠΑ.

  

Τεχνολογία

• Τα δεδομένα της Waymo από σχεδόν 100 εκατ. driverless μίλια σε 4 πόλεις δείχνουν τεράστιο όφελος δημόσιας υγείας: -91% στους «σοβαρούς τραυματισμούς ή χειρότερα», -80% σε συγκρούσεις με οποιονδήποτε τραυματισμό και -96% σε τραυματισμούς σε διασταυρώσεις σε σύγκριση με ανθρώπινους οδηγούς στους ίδιους δρόμους. Τα ίδια βέβαια ισχύουν και για τα πεζοδρόμια και τα ποδήλατα αλλά δεν καίγεται κανείς.

• Στο Σικάγο, το Green Era Campus λειτουργεί έναν μεγάλο αστικό βιοχωνευτή τροφικών αποβλήτων που μετατρέπει σκάρτα τρόφιμα σε κομπόστ και ταυτόχρονα δεσμεύει μεθάνιο για να το κάνει ανανεώσιμο φυσικό αέριο τροφοδοτόντας έως 3.000 σπίτια.

• Μια startup λανσάρει «Mobile Micro-Factories» που υπόσχονται να φέρουν τη λογική της γραμμής παραγωγής στην κατοικία με ένα δίκτυο «εργοστασίων σε ρόδες» που υπόσχεται να κόβει τις εργατοώρες 10x.

Επιτέλους βρήκα χρόνο να παίξω με τα αποτελέσματα της Αξιολόγησης Δημόσιας Διοίκησης που έτρεξε πριν λίγους μήνες. 64.789 πολίτες βαθμολόγησαν διάφορες υπηρεσίες του Δημοσίου. Στην έρευνα οι υπηρεσίες βαθμολογήθηκαν σε αριθμητική κλίμακα από 1 έως 10, όπου 1 σημαίνει «καθόλου ικανοποιημένος/η» και 10 σημαίνει «απόλυτα ικανοποιημένος/η». Πέραν της βαθμολόγησης δήλωσαν επίσης σε ποιο ηλικιακό γκρουπ ανήκουν, τον ταχυδρομικό τους κώδικα και αν έχουν παιδιά και σε ποια τάξη. Εδώ μπορείτε να βρείτε τα πλήρη ευρήματα της πρώτης αξιολόγησης από το Υπουργείο Εσωτερικών.

Για τη δική μου ανάλυση θα εστιάσω στις υπηρεσίες των ΟΤΑ (οι οποίοι αντέδρασαν στη διαδικασία), καθώς και σε μεγαλύτερους δήμους με πάνω από 50.000 κατοίκους (ένα αυθαίρετο όριο που συμπεριλαμβάνει 45.249 πολίτες ή 70% του συνόλου των βαθμολογήσεων).

Πιο αναλυτικά, κράτησα τις παρακάτω ερωτήσεις και τις κατηγοριοποίησα ως εξής:

• Μεταφορές: Αστική Συγκοινωνία (ΟΑΣΑ, ΟΑΣΘ, Μετρό, Τραμ), Δημοτική Συγκοινωνία, Χώροι Στάθμευσης

• Υποδομές: Κατάσταση οδικού δικτύου αρμοδιότητας Περιφέρειας, Κατάσταση οδικού δικτύου αρμοδιότητας Δήμου, Κατάσταση πεζοδρομίων, Υποδομές για ΑμεΑ

• Παιδιά: Υποδομές σχολικών κτιρίων Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, Παιδικοί / Βρεφικοί Σταθμοί, Παιδικές Χαρές

• Βασικές Υπηρεσίες: Καθαριότητα, Ανακύκλωση απορριμμάτων, Ηλεκτροφωτισμός, Χώροι Πρασίνου / Πάρκα

• Άλλες Υπηρεσίες: Κοινωνικές Υπηρεσίες, ΚΑΠΗ / Λέσχες Φιλίας, Ψηφιακές Υπηρεσίες Δήμου, Πρόγραμμα «Βοήθεια στο Σπίτι», Πολεοδομία, Δημοτική Αστυνομία, Δημοτικά Ιατρεία, Πρόγραμμα διαχείρισης αδέσποτων ζώων συντροφιάς

Αν θέλετε να κάνετε τις δικές σας αναλύσεις, μπορείτε να κατεβάσετε τα δεδομένα είτε στην αρχική τους μορφή είτε από το αρχείο που έχω ετοιμάσει εγώ.

Τα παρακάτω δεν είναι αντικειμενική μέτρηση του αν ο δρόμος έχει 3 ή 5 λακκούβες, ούτε βασίζονται σε τυχαίο δείγμα πολιτών. Είναι μια συμπυκνωμένη εικόνα του πώς νιώθουν όσοι πήραν τον χρόνο να απαντήσουν – συχνά οι πιο απογοητευμένοι ή οι πιο ικανοποιημένοι: των προσδοκιών τους από το Δημόσιο, των νεύρων τους από τα μικρά καθημερινά στραβοπατήματα και της συνολικής αίσθησης που έχουν για τη γειτονιά τους, όχι μόνο για μία συγκεκριμένη υπηρεσία. Δεν λείπουν φυσικά και τα πολιτικά ή κομματικά φίλτρα. Πολλές φορές η αξιολόγηση γίνεται «πακέτο»: ακόμα και οι ψηφιακές υπηρεσίες χρωματίζονται από τη γενική εικόνα της περιοχής. Γι’ αυτό έχει περισσότερο νόημα να κοιτάμε διαφορές μέσα στην ίδια ομάδα (π.χ. 25–34 στην Αθήνα vs 25–34 στη Θεσσαλονίκη) και, ακριβώς γι’ αυτό, τα ευρήματα έχουν ενδιαφέρον.

Γενικός μέσος όρος

Αν ενώσουμε όλες τις απαντήσεις από τους 65 δήμους με πάνω από 50.000 κατοίκους, προκύπτει ένας συνολικός μέσος όρος 4,14. Καλύτερα τα πηγαίνουμε σε ΚΑΠΗ / Λέσχες Φιλίας, πρόγραμμα «Βοήθεια στο Σπίτι» και ηλεκτροφωτισμό. Χειρότερα σε χώρους στάθμευσης, πεζοδρόμια και υποδομές για ΑμεΑ.

Το ηλικιακό γκρουπ 25-34 είναι ξεκάθαρα το πιο απογοητευμένο με γενικό μέσο όρο στο 3,76 (18-24: 4,21 / 35-44: 4,12 / 45-54: 4,19 / 55-64: 4,17 / 65+: 4,34). Το ενδιαφέρον είναι πως δίνει τη χαμηλότερη βαθμολογία σε κάθε κατηγορία εκφράζοντας μάλλον μια γενικότερη διαμαρτυρία. Η ηλικιακή ομάδα δηλαδή που υποτίθεται ότι «χτίζει» τη ζωή της στις πόλεις δείχνει ξεκάθαρα ότι δεν πιστεύει πως οι δήμοι είναι σύμμαχός της.

Από τους 65 δήμους του δείγματός μου, μόνο τρεις περνάνε τη βάση (Γλυφάδας, Ελληνικού - Αργυρούπολης, Καλαμάτας) και άλλοι 14 περνάνε το 4,5. Στον πάτο, με κάτω από 3,5 βρίσκονται Κέρκυρα (2,84), Ηράκλειο (3,15), Ρόδος (3,22) και Χαλκίδα (3,44).

Όσκαρ & Χρυσά Βατόμουρα

Ποιος είναι ο καλύτερος και ποιος ο χειρότερος δήμος ανά κατηγορία;

Άνετη επικράτηση της Θεσσαλονίκης

Στο δίπολο Αθήνα-Θεσσαλονίκη, η δεύτερη κερδίζει στις 15 από τις 22 κατηγορίες με μεγαλύτερη διαφορά σε πεζοδρόμια, υποδομές για ΑμεΑ, δημοτική αστυνομία και καθαριότητα. Με απλά λόγια, η Θεσσαλονίκη φαίνεται να τα πηγαίνει καλύτερα στα της καθημερινότητας (περνώντας αρκετό χρόνο και στις δύο πόλεις, δεν μπορώ παρά να συμφωνήσω). Οι μόνες κατηγορίες που η Αθήνα φαίνεται να είναι σαφώς καλύτερη είναι το οδικό δίκτυο της περιφέρειας και τα δημοτικά ιατρεία.

Δήμος Αθηναίων

Τι γίνεται όμως μέσα στον Δήμο Αθηναίων; Υπάρχουν 44 ταχυδρομικοί κώδικες με τουλάχιστον 50 ψήφους οπότε σκέφτηκα να ερευνήσω αν υπάρχουν ουσιαστικές διαφορές μεταξύ τους. Και ναι, υπάρχουν, μέχρι και 30%.

Οι διαφορές έρχονται από όλες τις κατηγορίες (ακόμα και τις Ψηφιακές Υπηρεσίες Δήμου) κάτι που δείχνει πως η αξιολόγηση έγινε υπό το πρίσμα της γενικότερης ποιότητας ζωής σε κάθε γειτονιά.

Γονείς με παιδιά 0-6 χρονών

Όσοι δήλωσαν πως έχουν παιδιά σε βρεφονηπιακό σταθμό ή νηπιαγωγείο, βαθμολόγησαν 7 δήμους με πάνω από 6 όσον αφορά τους Παιδικούς και Βρεφικούς σταθμούς τους (Βάρης - Βούλας - Βουλιαγμένης, Γλυφάδας, Νεάπολης - Συκεών, Κορυδαλλού, Κηφισιάς, Παλαιού Φαλήρου, Τρικκαίων) και 8 δήμους με πάνω από 6 όσον αφορά τις παιδικές χαρές (Γλυφάδας, Βάρης - Βούλας - Βουλιαγμένης, Ελληνικού - Αργυρούπολης, Ηλιουπόλεως, Νεάπολης - Συκεών, Κορυδαλλού, Περιστερίου, Λαρισαίων).

Μεγαλύτερο ενδιαφέρον όμως έχει το ποιους Δήμους βαθμολόγησαν σημαντικά διαφορετικά όσοι έχουν μικρά παιδιά από τους υπόλοιπους (% διψήφια διαφορά).

65+

Εκτός από τους γονείς μικρών παιδιών, η Γλυφάδα παίρνει την καλύτερη βαθμολογία και από τους 65+.

Συμπέρασμα

Είτε φταίνε οι πόροι που δεν έχουν οι ΟΤΑ, είτε η έλλειψη εκπαίδευσης και οργάνωσης στους ανθρώπους τους, είτε απλώς το ότι δεν κάνουν καλή δουλειά, αυτή η πρώτη αξιολόγηση δείχνει κάτι ξεκάθαρο: ο πήχης είναι χαμηλά. Όταν ο μέσος όρος γυρίζει γύρω στο 4, δεν μιλάμε για «μερικές αστοχίες», αλλά για ένα συστημικό πρόβλημα στην ποιότητα ζωής που προσφέρουν οι πόλεις μας. Το θετικό είναι ότι τώρα υπάρχει ένας καθρέφτης – ανά δήμο, ανά ηλικία, ανά γειτονιά. Το αν θα τον χρησιμοποιήσουμε για να κρυφτούμε ή για να αλλάξουμε, είναι καθαρά πολιτική και διοικητική επιλογή.

Τα 3 βασικά

1. Λιγότερα σπίτια, λιγότερα παιδιά, περισσότερο στοίχημα

Έχουμε ξαναγράψει πως δεν μας λείπουν τα σπίτια, αλλά μας λείπουν τα κατοικήσιμα σπίτια. Στον Δήμο Αθηναίων πάνω από 117.000 κατοικίες (26,8% του συνόλου) είναι κενές, ενώ στον Πειραιά τα κενά σπίτια φτάνουν τα 21.700 (22,1%). Ακόμα και στην Κηφισιά, το 18,4% των κατοικιών (6.441 συνολικά) είναι κενές. Παρά τα φορολογικά κίνητρα και προγράμματα όπως το «Ανακαινίζω – Νοικιάζω» (μόλις 50 εκατ. ευρώ), εκτιμάται ότι περίπου 250.000 κατοικίες πανελλαδικά είναι σήμερα μη κατοικήσιμες λόγω χρόνιας υποεπένδυσης 35 δισ. ευρώ σε συντήρηση, κάτι που περιορίζει δραστικά την πραγματική προσφορά στέγης.

Όταν η αγορά στενεύει, οι άνθρωποι πάνε όπου βρουν. Νέα έρευνα δείχνει ότι η στεγαστική κρίση στην Αττική σπρώχνει τους κατοίκους σε παλιά, σεισμικά πιο ευάλωτα κτίρια: πάνω από 80% των διαθέσιμων διαμερισμάτων είναι προ του 1989, ενώ μόλις 9% του κτιριακού αποθέματος στη χώρα έχει χτιστεί με τους σύγχρονους αντισεισμικούς κανονισμούς (μετά το 1995).

Η κυβέρνηση απαντά με δύο προγράμματα που υπόσχονται να φέρουν περισσότερα σπίτια στην αγορά και να μειώσουν το κόστος πρώτης κατοικίας. Το «Ανακαινίζω», που ξεκινά το 2026 θα επιδοτεί έως και το 80% του κόστους επισκευής παλιών, κλειστών κατοικιών, με την προϋπόθεση ότι ο ιδιοκτήτης θα μείνει ο ίδιος ή θα τα νοικιάσει με μακροχρόνια μίσθωση (όχι Airbnb) για τουλάχιστον πέντε χρόνια. Στόχος: να «ξυπνήσουν» περίπου 20.000 κλειστές κατοικίες. Σωστή κατεύθυνση, αλλά με 250.000 μη κατοικήσιμα σπίτια και μια τρύπα 35 δισ. σε συντήρηση, μοιάζει περισσότερο με πιλότο παρά με σοβαρή εθνική στρατηγική.

Κι ενώ εμείς μετράμε τετραγωνικά και επιδοτήσεις, αλλού μετράνε συνέπειες. Βάσει νέας έρευνας στις ΗΠΑ, η γενιά του ‘90 αναμένεται να φτάσει στη σύνταξη με ποσοστό ιδιοκατοίκησης περίπου 9,6 ποσοστιαίες μονάδες χαμηλότερο από των γονιών της. Όταν οι νέοι χάνουν την ελπίδα να αποκτήσουν σπίτι, αλλάζουν συστηματικά συμπεριφορά: αποταμιεύουν λιγότερα, καταναλώνουν περισσότερα, εργάζονται λιγότερο και αναλαμβάνουν μεγαλύτερους κινδύνους. Το ποσοστό κατανάλωσής τους αυξάνεται κατά 5-7%, η προσπάθεια τους στη δουλειά μειώνεται κατά 1,5-2,5% και η ανάληψη κινδύνων αυξάνεται κατά 6-10%.

Η στέγη, με άλλα λόγια, είναι ζήτημα κοινωνικής ψυχολογίας, παραγωγικότητας, μελλοντικής σταθερότητας μιας ολόκληρης γενιάς – και, βέβαια, δημογραφικό.

2. Calling Bullshit

Αποκαλυπτική έρευνα! Κοιτάξτε τώρα πώς κάνεις clickbait και γιατί πρέπει όλοι να έχουμε διαβάσει αυτό το βιβλίο:

• «Ενός κράτους που επέλεξε να συγκεντρώσει περίπου τον μισό πληθυσμό του σε μια ελάχιστη έκταση - στο 2,9% της συνολικής έκτασης της χώρας.» - ωραίο ακούγεται, αλλά δεν σημαίνει απολύτως τίποτα χωρίς απόλυτα νούμερα. Πόσος είναι ο πληθυσμός; Πόσο μεγάλη η χώρα; Ενδεικτικά, το 9% των Ρώσων ζει σε μόλις το 0,015% της έκτασης της χώρας. Δηλαδή 35 φορές μεγαλύτερη συγκέντρωση από αυτήν που υπονοείται για την Ελλάδα.

• «Με δεδομένο ότι η Αθήνα, μια αληθινά πανάρχαια πόλη, χτίστηκε άναρχα και χωρίς κανέναν σχεδιασμό για να φιλοξενήσει τεράστιο πληθυσμό, είναι λογικό το αίσθημα ότι πλησιάζει σε ένα σημείο κορεσμού.» - η Αθήνα το 1833 είχε 4.000 κατοίκους και μηδαμινές υποδομές. Η σημερινή της εκδοχή είναι, για παράδειγμα, πολύ πιο σύγχρονη από το Άμστερνταμ.

• «Εφιαλτικά πυκνοκατοικημένες μητροπόλεις όπως η Καλκούτα, η Μανίλα και το Χονγκ Κονγκ» - το Χονγκ Κονγκ βρίσκεται σταθερά πάνω από την Αθήνα (και από πολλές άλλες λιγότερο πυκνοκατοικημένες πόλεις) σε κάθε Livability Index

• «Μοιράζεται κάθε τετραγωνικό χιλιόμετρο με άλλους 10.436 κατοίκους» -το Icon of the Seas, το μεγαλύτερο κρουαζιερόπλοιο στον κόσμο έχει λειτουργικά κόστη $88 τη μέρα ανά επιβάτη και πυκνότητα 420.000 άτομα ανά km², είναι δηλαδή 25 φορές πιο πυκνοκατοικημένο από την Αθήνα.

• «4,5 εκατ. οι κάτοικοι και 9 εκατ. οι τουρίστες» - το Παρίσι έχει 49 εκατ. τουρίστες με 11 εκατ. πληθυσμό και η Ρώμη 22 εκατ. τουρίστες με 4,2 εκατ. πληθυσμό.

• «6 εκατομμύρια τα αυτοκίνητα στους δρόμους της πόλης» - στην Ελλάδα το 2023 κυκλοφορούσαν 5.613.164 επιβατικά αυτοκίνητα, ενώ συμπεριλαμβανομένων και των επαγγελματικών (vans, φορτηγά, λεωφορεία), ο συνολικός αριθμός οχημάτων στους ελληνικούς δρόμους, ανέρχεται στα 6.714.453.

Θα σταματήσω εδώ και δεν θα πιάσω τα των θέσεων στάθμευσης που «λείπουν» και άλλες εξυπνάδες.

«Μήπως, τελικά, μαζευτήκαμε πολλοί σε αυτή την πόλη;» Πρώτο Θέμα, πάρε τα γραφεία σου και κάνε την αρχή!

3. Η Μεγάλη Υποζωνοποίηση

Άλλο ένα εξαιρετικό κείμενο στο Work in Progress που αυτή τη φορά περιγράφει τη «Μεγάλη Υποζωνοποίηση» (Great Downzoning), δηλαδή το πώς, μέσα σε λίγες δεκαετίες, σχεδόν όλες οι δυτικές πόλεις πέρασαν από ένα καθεστώς όπου μπορούσες να χτίσεις σχεδόν οτιδήποτε, σχεδόν παντού, σε ένα καθεστώς αυστηρών περιορισμών πυκνότητας – ειδικά στα προάστια. Μέχρι το 1900 ήταν συνηθισμένο να επιτρέπονται 5–10 όροφοι παντού στην Ευρώπη και ουσιαστικά δεν υπήρχαν καθόλου όρια ύψους σε ΗΠΑ και Μεγάλη Βρετανία. Σήμερα, ο βασικός κανόνας είναι μονοκατοικίες και αυστηρά όρια ύψους σε τεράστιες εκτάσεις και αυτός είναι ο κύριος λόγος των σημερινών στεγαστικών κρίσεων: μόνο η χαλάρωση των περιορισμών σε 5 μεγάλες αμερικανικές πόλεις εκτιμάται ότι θα μπορούσε να αυξήσει το ΑΕΠ των ΗΠΑ κατά 25%.

Κεντρικό επιχείρημα είναι ότι η υποζωνοποίηση δεν ήταν κυρίως «ιδεολογικό» project πολεοδόμων που μισούσαν την πυκνότητα, αλλά αποτέλεσμα συμφερόντων των ιδιοκτητών στα προάστια. Από τα τέλη του 19ου αιώνα, οι developers εφηύραν τις προγραμματισμένες συνοικίες και τα συμβόλαια με ρήτρες που απαγόρευαν πολυκατοικίες, μεικτές χρήσεις, υποδιαιρέσεις και όριζαν αποστάσεις και ύψη, γιατί έτσι πουλούσαν ακριβότερα «ασφαλή» και ομοιογενή προάστια. Όταν αυτά τα ιδιωτικά εργαλεία αποδείχθηκαν νομικά αδύναμα και ακριβά στην επιβολή, οι ίδιοι τύποι περιορισμών μεταφέρθηκαν στο δημόσιο δίκαιο μέσω ζωνοποίησης: διαφορετικές ζώνες με διαφορετικά όρια πυκνότητας, που σταθεροποίησαν την αποκλειστική μονοκατοικία σε όλο τον ανεπτυγμένο κόσμο.

Το ενδιαφέρον είναι ότι η ίδια λογική δεν πέρασε σε όλα τα είδη γης: όπου η μείωση πυκνότητας έριχνε τις αξίες γης (π.χ. χωράφια γύρω από Ρώμη, Μαδρίτη, κ.λπ.) οι γαιοκτήμονες μπλόκαραν τις μεταρρυθμίσεις. Όπου δεν υπήρχε ισχυρή τάξη προαστιακών ιδιοκτητών (π.χ. κέντρα πόλεων, κάποιες χώρες της ΝΑ Ευρώπης), η ανάπτυξη υψηλής πυκνότητας συνεχίστηκε. Στο σήμερα, το παράδοξο είναι ότι στις «καυτές» πόλεις η ίδια η υποζωνοποίηση ρίχνει την αξία ευκαιρίας των οικοπέδων: οι κάτοικοι κάθονται πάνω σε τεράστια ανεκμετάλλευτη αξία από επιπλέον δικαιώματα δόμησης. Εκεί ανοίγει μια ρωγμή: παραδείγματα από Λονδίνο, Σεούλ και Τελ Αβίβ δείχνουν ότι όταν οι γείτονες μπορούν να ψηφίσουν συλλογικά υπέρ της αύξησης ύψους και να καρπωθούν οι ίδιοι την υπεραξία, γίνονται οι πιο φανατικοί «upzoners». Η πολιτική μάχη, άρα, δεν θα κερδηθεί μόνο με επιχειρήματα υπέρ της πυκνότητας, αλλά με μηχανισμούς που ευθυγραμμίζουν τα συμφέροντα των ιδιοκτητών με την απελευθέρωση της δόμησης.

Ελλάδα

• Η Airbnb χρηματοδοτεί – μέσω Athens Partnership – έργα ανάπλασης στον Λυκαβηττό. Read the room.

• Έρευνα του ΕΜΠ δείχνει ότι μόλις 5–15% της κυκλοφορίας στις αθηναϊκές λεωφορειολωρίδες είναι λεωφορεία (π.χ. 12% στη Βασ. Σοφίας, 10% στη Συγγρού), με Ι.Χ. και ταξί να κυριαρχούν, και ορισμένα τμήματα (Ιπποκράτους, Χ. Τρικούπη) να είναι ουσιαστικά μόνιμο parking. Το υπουργείο Υποδομών απαντά με 600 κάμερες σε λεωφορεία που θα στέλνουν βίντεο για έλεγχο στην Τροχαία. Αν εφαρμοστούν, οι συγκοινωνιολόγοι εκτιμούν αύξηση μέσης ταχύτητας λεωφορείων έως 50% και βελτίωση συχνότητας δρομολογίων κατά 1,5 φορά.

• Οι πρώτες 8 κάμερες με τεχνητή νοημοσύνη (6 στην Αθήνα, 2 στη Θεσσαλονίκη) εγκαθίστανται πιλοτικά σε σημεία όπως Σύνταγμα, Μεσογείων, Ποσειδώνος και Συγγρού, για να εντοπίζουν αυτόματα υπερβολική ταχύτητα, κινητό, ζώνη/κράνος και παραβίαση κόκκινου, με διπλές λήψεις (μπρος–πίσω) και δυνατότητα ταυτοποίησης οδηγού. Σε αυτό το πρώτο στάδιο δεν θα βεβαιώνονται κλήσεις.

• Περισσότερες πληροφορίες για τον νέο κανονισμό του Δήμου Αθηναίων για τα ηλεκτρικά πατίνια.

• [🎧] Συζήτηση με τον συγκοινωνιολόγο και πολεοδόμο, Κοσμά Αναγνωστόπουλο, για τη βιώσιμη κινητικότητα στην Αθήνα.

• [🎧] Συζήτηση με τον κοινωνιολόγο, συγγραφέα και πανεπιστημιακό Παναγή Παναγιωτόπουλο για την Αθήνα.

• Η απουσία της χαράς στην Αθήνα.

• Ξεκινά η ανάπλαση του πρώην ζυθοποιείου ΦΙΞ με βιοκλιματικά κτίρια κατοικιών και ξενοδοχείο μπουτίκ 38 δωματίων, πλατεία μεγέθους Πλατείας Αριστοτέλους και πολιτιστικές χρήσεις στα διατηρητέα (τέχνη, γαστρονομία, χαμάμ, εργαστήρια). Στην ίδια περιοχή, πέραν του HUB 26, προβλέπεται και ένα τρίτο project με μικτή χρήση (γραφεία και προσιτές κατοικίες).

Αστική Ζωή

• Στο φετινό Utopian Hours στο Τορίνο, αρχιτέκτονες και city-makers υποστήριξαν ότι οι πόλεις δεν χρειάζονται «τέλειες» ουτοπίες αλλά ριζοσπαστική αισιοδοξία: φροντίδα, συνεργασία και δουλειά πάνω σε ό,τι ήδη υπάρχει.

• Στο Βερολίνο, ένα σχέδιο για 2.000 κατοικίες στο Pankower Tor έχει μπλοκαριστεί επί 16 χρόνια λόγω προστασίας λίγων εκατοντάδων φρύνων, ενώ παρόμοιες εφαρμογές της ευρωπαϊκής περιβαλλοντικής νομοθεσίας έχουν «παγώσει» 17.000 σπίτια γύρω από τη Μαδρίτη, 120.000 κατοικίες στο Ηνωμένο Βασίλειο και έχουν οδηγήσει ακόμη και στην κατασκευή σήραγγας 100 εκατ. λιρών για να σωθούν 300 νυχτερίδες (£330.000 ανά νυχτερίδα).

• Η Αγγλία προχωρά στη μεγαλύτερη μεταρρύθμιση της ενοικίασης εδώ και 30 χρόνια: από 1η Μαΐου 2026 οι ιδιοκτήτες θα μπορούν να διώχνουν ενοικιαστές μόνο για συγκεκριμένες αιτίες, τα σταθερά συμβόλαια γίνονται «κυλιόμενα», θα μπει φρένο στα bidding wars, τις διακρίσεις απέναντι σε γονείς και δικαιούχους επιδομάτων, και θα ξεκαθαρίσουν οι κανόνες για τα κατοικίδια.

• Η Νέα Υόρκη, με πάνω από 9.000 σκαλωσιές, επιχειρεί λίφτινγκ σε αυτή την προσωρινή πρόσοψη της πόλης, παρουσιάζοντας 6 νέα, φωτεινά και διαπερατά σχέδια.

• Ένας αρθρογράφος δοκιμάζει να «εξαντλήσει» την Place Saint-Sulpice στο Παρίσι, μιμούμενος το βιβλίο του Georges Perec An Attempt to Exhaust a Place in Paris: κάθεται σε ένα παγκάκι, κλείνει το κινητό και για μια ώρα σημειώνει μόνο όσα βλέπει και ακούει.

• Ένα νέο κύμα open-source εργαλείων – όπως το ινδικό Restoration Toolbox με DIY οδηγούς για ασβέστη, ξύλο, πέτρα, λογισμικό απογραφής και εφαρμογές 3D σκαναρίσματος με smartphone – επιτρέπει τη διαχείριση της κληρονομιάς δίνοντας σε δήμους, τεχνίτες και κατοίκους τα τεχνικά και ψηφιακά μέσα για να τεκμηριώνουν και να αποκαθιστούν καθημερινά κτίρια, αντί να τα γκρεμίζουν.

• Ένας καλλιτέχνης–guerrilla gardener στο Λος Άντζελες έστησε παράνομα ένα μικρό υγροτοπικό νησί μέσα στο τσιμεντωμένο κανάλι του LA River, σπρώχνοντας πέτρες στο νερό ώστε να παγιδεύονται ιζήματα και να «ανθίζει» ξανά μια μίνι οικολογία. Οι αρχές προειδοποιούν για κινδύνους πλημμυρών και ζητήματα νομιμότητας, αλλά η ιστορία δείχνει πώς οι παράτυπες, κοινοτικές παρεμβάσεις συχνά προηγούνται των επίσημων σχεδίων ανάκτησης του ποταμού και ξανανοίγουν τη συζήτηση για το ποιος έχει δικαίωμα να «ξαναγράφει» την πόλη.

• Η Τεχεράνη βρίσκεται στα πρόθυρα «Day Zero», με μία από τις πέντε δεξαμενές να έχει στερέψει, άλλη κάτω από 8% πληρότητα και τον διευθυντή Υδάτων να προειδοποιεί ότι το φράγμα Καράτζ έχει πόσιμο νερό για μόλις δύο εβδομάδες, ενώ ο πρόεδρος μιλά ανοιχτά ακόμη και για πιθανή εκκένωση της πρωτεύουσας αν δεν βρέξει.

• Στο Σαν Φρανσίσκο μια νέα συμμαχία δισεκατομμυριούχων (Larsen, Moritz, Benioff κ.ά.) χρηματοδοτεί όλο και περισσότερες «δημόσιες» λειτουργίες της πόλης – από block parties στο κέντρο και το χριστουγεννιάτικο δέντρο 25 μέτρων μέχρι drones για την αστυνομία, καθαρισμούς δρόμων και προγράμματα σίτισης.

• Η Μπρατισλάβα «ξαναγράφει» την ταυτότητά της στις όχθες του Δούναβη, επενδύοντας άνω των 3 δισ. δολαρίων σε πρώην βιομηχανική/βομβαρδισμένη νεκρή ζώνη και μετατρέποντας τη σε νέο downtown με ουρανοξύστες, 9.000 διαμερίσματα, 400.000 τ.μ. γραφείων, malls και starchitect κτίρια. Με όλα αυτά, έρχεται φυσικά και μια ευρύτερη εκτόξευση των τιμών κατοικίας.

• Πώς η Βιέννη καταργεί θέσεις στάθμευσης και τις μετατρέπει σε δέντρα, καθίσματα ή οτιδήποτε άλλο επιθυμεί η γειτονιά.

Βιώσιμη κινητικότητα

• Στη βαθιά συντηρητική Γαλλική Ριβιέρα – όπου το εκλογικό σώμα κινείται 8 μονάδες δεξιότερα από τον εθνικό μέσο όρο – δήμοι όπως Νίκαια, Κάννες, και Αντίμπ πεζοδρομούν κεντρικές πλατείες, κλείνουν δρόμους στα αυτοκίνητα, ανοίγουν τραμ και προστατευμένους ποδηλατοδρόμους. Το «μυστικό» δεν είναι η κλιματική ρητορική αλλά η οικονομική: οι δεξιοί δήμαρχοι πουλάνε τον περιορισμό του αυτοκινήτου ως επένδυση σε τουρισμό, τοπική κατανάλωση και ανταγωνιστικότητα.

• Η Βαρκελώνη αποκλείει τους τουρίστες από το δημοτικό bikeshare, σε αντίθεση με πόλεις όπως η Νέα Υόρκη ή το Λονδίνο όπου οι επισκέπτες πληρώνουν υψηλότερες τιμές και έτσι επιδοτούν τα φθηνά ετήσια πάσα των μόνιμων κατοίκων. Έχει δίκιο;

Τεχνολογία

• Ο χάλυβας ευθύνεται για ~7% των παγκόσμιων εκπομπών CO₂ και η μετάβαση σε «πράσινο χάλυβα» (με πράσινο υδρογόνο, ανακύκλωση και ανανεώσιμη ενέργεια) απαιτεί αποανθρακοποίηση περισσότερων από 1.650 εργοστασίων και επενδύσεις ~1,4 τρισ. δολάρια.

• Βρίσκεται το μέλλον των πόλεων στο «σύννεφο»; Στη «γνωστική πόλη», αισθητήρες και agentic AI της επιτρέπουν να «μαθαίνει», να προβλέπει και να παρεμβαίνει προληπτικά σε ζητήματα όπως κυκλοφορία και ασφάλεια, αντί να αντιδρά εκ των υστέρων όπως στα κλασικά smart cities.

• Σε όλη τη Χιλή, 15 δήμοι φτιάχνουν de facto «συμμαχία πόλεων για την τεχνητή νοημοσύνη», αναπτύσσοντας από κοινού εργαλεία όπως το LicitaBot για προμήθειες ή συστήματα AI για ραντεβού υγείας, χωρίς να περιμένουν εθνική χρηματοδότηση ή νέο προσωπικό - με στόχο λύσεις που να είναι εξαρχής επαναχρησιμοποιήσιμες και open-source.

• Ο Andrej Karpathy, βετεράνος μηχανικός της Tesla, δοκιμάζει το FSD v13 σε νέο Model X και περιγράφει για πρώτη φορά μια «τέλεια» διαδρομή μίας ώρας χωρίς καμία παρέμβαση, τόσο σε αυτοκινητόδρομο όσο και σε αστικές συνθήκες.

Για το ημερολόγιό σας:

• 25-30/11 – Αθήνα: Έκθεση Φωτογραφίας «τρίτος χώρος», limen

• 26/11 – Αθήνα: Take Back the City #9, Astylab

• 27/11 – Θεσσαλονίκη: Συνέδριο «Δημιουργική Γραφειοκρατία», Among

• 5-7/12 – Αθήνα: 3ο Διεθνές Συνέδριο Συμμετοχικού Σχεδιασμού, Participatory Lab

• 19/12 – Θεσσαλονίκη: Take Back the City #10, Astylab

Τα 3 βασικά

1. Στεγαστική κρίση = Δημογραφική κρίση

Η μελέτη “Build, Baby, Build: Housing Costs and Fertility” του Joshua Couillard εξετάζει πώς η προσφορά κατοικίας επηρεάζει τα ποσοστά γεννήσεων στις ΗΠΑ. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα, μείωση 10% στις τιμές ενοικίων οδηγεί σε αύξηση 2%–3% στις γεννήσεις, ενώ αύξηση της προσφοράς κατοικίας κατά 1% επιφέρει 0,7% αύξηση στη γονιμότητα σε τοπικό επίπεδο.

Διαπιστώνει έτσι πως η αύξηση του κόστους από το 1990 είναι υπεύθυνη για τη μείωση του αριθμού των παιδιών κατά 11%, δηλαδή για το 51% της συνολικής μείωσης του δείκτη γονιμότητας μεταξύ της δεκαετίας του 2000 και της δεκαετίας του 2010, καθώς και για τη μείωση κατά 7 ποσοστιαίες μονάδες του αριθμού των νέων οικογενειών στη δεκαετία του 2010.

Η έρευνα δείχνει επίσης ότι οι περιοχές με περισσότερες κατοικίες άνω των 2 υπνοδωματίων έχουν σταθερά υψηλότερα ποσοστά τεκνοποίησης νέων οικογενειών (20–34 ετών). Το συμπέρασμα είναι απλό και ενόχλητα προφανές: όπου χτίζονται περισσότερα και μεγαλύτερα σπίτια, γεννιούνται και περισσότερα παιδιά.

Bonus: η ανεκδοτική εκδοχή του προβλήματος.

2. Η παιδική ηλικία δεν χωράει στο πίσω κάθισμα

«Από τότε που βγήκε το ίντερνετ, τα παιδιά σταμάτησαν να παίζουν στον δρόμο». Πόσο σίγουροι είστε για την αιτιότητα σε αυτή την πρόταση; Μήπως τα παιδιά στη Δύση είναι κολλημένα στις οθόνες επειδή δεν έχουν πια κανέναν άλλο χώρο να μεγαλώσουν χωρίς εμάς; Στις περισσότερες ανθρώπινες κοινωνίες η παιδική ηλικία χαρακτηριζόταν από ανεξάρτητες παιδικές ομάδες που εξερευνούσαν, έπαιζαν, ρίσκαραν και μάθαιναν μακριά από ενήλικη επίβλεψη. Ακριβώς το αντίθετο δηλαδή από τη σημερινή υπερ-επιτήρηση.

Στην Αμερική, από τα παιδιά ηλικίας 8-12 ετών:

• Το 45% δεν έχει περπατήσει σε διαφορετικό διάδρομο από τους γονείς του σε ένα κατάστημα.

• Το 56% δεν έχει μιλήσει ποτέ μόνο του με γείτονα.

• Το 61% δεν έχει κάνει σχέδια με φίλους χωρίς τη βοήθεια ενηλίκων.

• Το 62% δεν έχει περπατήσει/ποδηλατήσει κάπου χωρίς ενήλικα.

• Το 71% δεν έχει χρησιμοποιήσει κοφτερό μαχαίρι.

Γιατί συμβαίνει αυτό; Πολλοί γονείς φοβούνται τους «αγνώστους κινδύνους» ή την κριτική των γειτόνων αν αφήσουν τα παιδιά τους να παίζουν χωρίς επίβλεψη έξω από το σπίτι, αλλά περισσότεροι ακόμα φοβούνται τον πραγματικό μπαμπούλα που είναι και η πρώτη αιτία θανάτου σε παιδιά ηλικίας 5 έως 14 ετών παγκοσμίως: το αυτοκίνητο. Αν θέλουμε τα παιδιά να ξαναβρουν τη χαμένη ζωή της γειτονιάς, χρειαζόμαστε δρόμους που ανήκουν πρώτα σε αυτά.

Στην Μπρατισλάβα, που έχουν κάνει το συγκεκριμένο θέμα σημαία, επενδύουν σε χαμηλού κόστους παρεμβάσεις -ασφαλείς διαδρομές προς τα σχολεία, «πεζό-λεωφορεία», φαρδύτερα πεζοδρόμια, play streets- για να μειώσουν την εξάρτηση από το αυτοκίνητο και να ξαναδώσουν στα παιδιά (και άρα σε όλους) ελευθερία κινήσεων.

3. Για το ημερολόγιο σας

• 14/11 – Αθήνα: Society talks back, με τοποθετήσεις για τη στεγαστική κρίση και τρία οράματα για την πόλη

• 26/11 – Αθήνα: Take Back the City #9

• 27/11 – Θεσσαλονίκη: Συνέδριο «Δημιουργική Γραφειοκρατία»

• 5-7/12 - Αθήνα: 3ο Διεθνές Συνέδριο Συμμετοχικού Σχεδιασμού

• 19/12 – Θεσσαλονίκη: Take Back the City #10

Ελλάδα

• Στάθμευση μόνο σε 124 προκαθορισμένες ζώνες με 1.574 θέσεις και απαγόρευση σε μνημεία και πάρκα (Ακρόπολη, Ολυμπιείο, Εθνικός Κήπος, Λυκαβηττός κ.ά.) προβλέπει ο προς ψήφιση κανονισμός του Δήμου Αθηναίων για τα ηλεκτρικά πατίνια. Προηγήθηκε δημόσια διαβούλευση το καλοκαίρι, όπου υποβλήθηκαν 128 σχόλια πολιτών. 126 από αυτά προήλθαν από το OpenCouncil. Στη Θεσσαλονίκη έχουν ήδη αρχίσει οι έλεγχοι και η επιβολή προστίμων για τα πατίνια που εγκαταλείπονται αυθαίρετα.

• Η Κομισιόν προειδοποιεί ότι η Ελλάδα –και ειδικά η Αττική– κινδυνεύει με έλλειψη νερού μέσα στα επόμενα 2–2,5 χρόνια αν συνεχιστούν οι σημερινές υδρολογικές συνθήκες. Την ίδια στιγμή η χώρα σέρνεται στα ευρωπαϊκά δικαστήρια για πλημμύρες και λύματα.

• Τοποθέτηση καμερών σε 600 λεωφορεία της Αθήνας, με στόχο την οδική ασφάλεια και την καλύτερη διαχείριση της κυκλοφορίας. Το σύστημα, αξίας 1,56 εκατ. ευρώ, θα χρησιμοποιεί τεχνητή νοημοσύνη για να καταγράφει παραβιάσεις του ΚΟΚ – όπως κόκκινο φανάρι, στάση σε λεωφορειολωρίδες, παράνομη στάθμευση ή μη χρήση κράνους – και θα στέλνει τις κλήσεις ηλεκτρονικά μέσω gov.gr.

• Ο Δήμος Αθηναίων συνεργάζεται με το Harvard GSD και τον Bas Smets στο πρόγραμμα Cooling Athens, και έχει ως θεωρητικό στόχο να ρίξει τη θερμοκρασία της πόλης έως και 5°C μέσα σε πενταετία, με «λύσεις βασισμένες στη φύση». Στην πράξη όμως, τι γίνεται; Bonus έκθεση που συγκεντρώνει διάφορα στοιχεία που αποτυπώνουν «πώς η Αθήνα διαχειρίζεται και προσαρμόζεται στις ολοένα πιο συχνές συνθήκες ακραίας ζέστης».

• Πόσο βαθιά θεσμική είναι η ανισότητα ανάμεσα στην ευρωπαϊκή και την ελληνική αυτοδιοίκηση; Ο Νεοϋορκέζος δήμαρχος διαθέτει πραγματική εκτελεστική εξουσία και φορολογική αυτονομία, ελέγχει σχολεία, μεταφορές και υγεία. Ο Αθηναίος, αντίθετα, λειτουργεί εντός ενός υπερσυγκεντρωτικού κράτους, χωρίς ανεξάρτητους πόρους, χωρίς θεσμική δυνατότητα να επηρεάσει το εισόδημα ή το κόστος ζωής των πολιτών.

• Το «ΔΕΚΑΕΞΑΣΕΛΙΔΟ» συγκεντρώνει τέσσερις ακαδημαϊκές έρευνες για το ελληνικό πολιτιστικό πεδίο (αθηναϊκές στοές, κεφάλαιο & πολιτισμός μετά τις κρίσεις, ρόλος ιδρυμάτων στη σύγχρονη εικαστική σκηνή, τοπιοειδική τέχνη & πόλη).

• Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε το σχέδιο για τον νέο σιδηρόδρομο υψηλής ταχύτητας που θα συνδέει τις πρωτεύουσες της ΕΕ με ταχύτητες άνω των 200 χλμ./ώρα και στόχο λειτουργίας έως το 2040. Το ταξίδι Αθήνα–Σόφια θα διαρκεί 6 ώρες αντί για 13 σήμερα. Η Βόρεια Ελλάδα θα έχει ξανά τρένα μέχρι τότε;

Αστική Ζωή

• Ενώ στο Λονδίνο και το Μανχάταν περίπου 24–27% της γης είναι δρόμοι, στη Ντάκα, στην Καλκούτα ή στην Αντίς Αμπέμπα τα ποσοστά πέφτουν στο 10–14%.

• Στο απομονωμένο Sangdong της Νότιας Κορέας, μια πόλη-φάντασμα μετά το κλείσιμο του τοπικού ορυχείου βολφραμίου, η λύση για τη δημογραφική κατάρρευση βρέθηκε στο μπέιζμπολ. Το 2022, δύο απόφοιτοι του τοπικού λυκείου έπεισαν έναν διάσημο προπονητή να χτίσει από το μηδέν ένα ελίτ πρόγραμμα μπέιζμπολ, προσφέροντας δωρεάν εκπαίδευση, φαγητό και στέγαση σε μαθητές από όλη τη χώρα.

• Για να κρατήσουν τους εκπαιδευτικούς τους, Αμερικανικές πόλεις χτίζουν «teacher housing» – επιδοτούμενες προσιτές κατοικίες σε γη που ανήκει στις σχολικές περιφέρειες.

• Ο 21χρονος που έγινε viral ως ο «pavement vigilante» του TikTok, κινηματογραφεί πεζούς που παραβιάζουν τους «νόμους» του για την οδική ευγένεια και τους βαθμολογεί με χιούμορ. Πίσω από την κωμωδία όμως κρύβεται ένα σοβαρό σχόλιο για τον δημόσιο χώρο: τα πεζοδρόμια είναι στενά, κακοσχεδιασμένα και παραδομένα στα οχήματα.

• Στη Βραζιλία, πόλεις όπως η Κουριτίμπα, το Σάο Πάολο και το Μανάους μετατρέπουν «άχρηστα» οικόπεδα σε αστικούς λαχανόκηπους για να θωρακιστούν απέναντι στην κλιματική κρίση και την επισιτιστική ανασφάλεια. Μόνο στην Κουριτίμπα λειτουργούν πάνω από 200 αστικοί κήποι που παράγουν περίπου 1.600 τόνους φρούτων και λαχανικών τον χρόνο για 32.000 ανθρώπους.

• Η Νέα Υόρκη υιοθετεί το φινλανδικό μοντέλο «baby boxes» με μια δική της εκδοχή: κουτιά-πακέτα με βασικά είδη για τα 125.000 μωρά που γεννιούνται ετησίως στην πόλη, από πάνες και θερμόμετρα μέχρι το Goodnight Moon.

• Στο Ηνωμένο Βασίλειο, νέα εργαλεία όπως το Objector χρησιμοποιούν NIMBY AI για να παράγουν «τεκμηριωμένες» ενστάσεις κατά πολεοδομικών αδειών μέσα σε λίγα λεπτά.

  

Βιώσιμη κινητικότητα

• Οκτώ ορόφους κάτω από τα Ηλύσια Πεδία, ένα πρώην πάρκινγκ μεταμορφώνεται σε υπόγειο κέντρο logistics. Η κίνηση εντάσσεται στο όραμα του «Παρισιού των 15 λεπτών»: τα εμπορεύματα αποθηκεύονται στο κέντρο και φτάνουν στα καταστήματα με cargo bikes αντί για φορτηγά.

• Το πρώτο φανάρι στον κόσμο τοποθετήθηκε στο Λονδίνο το 1868, έξω από το Κοινοβούλιο. Ένας μηχανισμός με αέριο που έδινε σήμα στους αμαξάδες να σταματούν και να προχωρούν και που εξερράγη έπειτα από τρεις εβδομάδες. Η ιδέα αναβίωσε στις ΗΠΑ το 1912, όταν εγκαταστήθηκε το πρώτο ηλεκτρικό φανάρι στη Σολτ Λέικ Σίτι, και το 1920 στο Ντιτρόιτ πρόσθεσε το κίτρινο φως. Μέχρι το 1931, τα φανάρια είχαν τυποποιηθεί διεθνώς σε κόκκινο-πορτοκαλί-πράσινο (εκτός της Ιαπωνίας που κράτησε το «πράσινο» φως μπλε). Σήμερα, τα φανάρια λειτουργούν μέσω αισθητήρων, τεχνητής νοημοσύνης και συστημάτων που βελτιστοποιούν ροές και ίσως μια μέρα η εποχή τους φτάσει στο τέλος της λόγω των αυτόνομων οχήματων.

• Από το 2023, η νέα κυβέρνηση CDU–SPD του Βερολίνου έχει ακυρώσει τον πεζόδρομο της Friedrichstrasse, μειώσει στο μισό τα κονδύλια για ποδηλατόδρομους και ασφάλεια πεζών, και αυξήσει τα όρια ταχύτητας. Από την άλλη, η πεζοδρομημένη ζώνη των Βρυξελλών είναι τόσο γεμάτη κόσμο που περιορίζει την κυκλοφορία των ποδηλάτων.

Τεχνολογία

• Η Reframe φέρνει τη λογική του Amazon Robotics στην κατοικία: φτιάχνει «κομμάτι–κομμάτι» ολόκληρα δωμάτια σε μικρά εργοστάσια και τα στήνει επί τόπου σε λίγες μέρες, με 85% της δουλειάς να γίνεται off-site.

  

• Ερευνητές στο Σίδνεϊ ανέπτυξαν μια νέα «δροσιστική» βαφή στέγης που μπορεί να κρατά επιφάνειες έως και 6°C κάτω από τη θερμοκρασία του αέρα, αντανακλώντας το 96% της ηλιακής ακτινοβολίας. Η βαφή δεν ψύχει μόνο αλλά συλλέγει και υγρασία από την ατμόσφαιρα.

• Η πλατφόρμα CityMetrics προσφέρει 40+ δείκτες (από πλημμύρες και θερμότητα έως βιοποικιλότητα και πρόσβαση σε σχολεία) και συγκρίσεις για πάνω από 60 πόλεις παγκοσμίως. Όλα τα δεδομένα είναι παγκόσμια και οι μέθοδοι ανοιχτού κώδικα, οπότε οι ίδιες πληροφορίες μπορούν να παραχθούν εύκολα για οποιαδήποτε άλλη πόλη στον κόσμο.

Τα 3 βασικά

1. Οι υποδομές προηγούνται, η κουλτούρα ακολουθεί

Νέα έρευνα του MIT Senseable City Lab δείχνει ότι οι νόμοι για τα όρια ταχύτητας -όπως το 30 χλμ/ώρα του νέου ΚΟΚ- έχουν πολύ μικρή επίδραση στην πραγματική συμπεριφορά των οδηγών: ανάλυση 73 εκατ. σημείων τηλεμετρίας σε Μιλάνο, Άμστερνταμ και Ντουμπάι έδειξε ότι μετά την μείωση του ορίου από 50 σε 30 χλμ/ώρα, η μέση ταχύτητα έπεσε μόλις 2–3 χλμ/ώρα. Αντιθέτως, η γεωμετρία του δρόμου, η κουλτούρα και ακόμη και το κλίμα επηρεάζουν περισσότερο από τους νόμους. Το μήνυμα είναι σαφές και σας έχω γράψει για αυτό αρκετές φορές: η ασφάλεια δεν επιβάλλεται με πινακίδες, αλλά σχεδιάζεται με διαβάσεις, δέντρα και στενότερες λωρίδες που «εκπαιδεύουν» τους οδηγούς χωρίς να προκαλούν πολιτικούς πολέμους.

2. Πόσα αυτοκίνητα θα έχουμε στην Αθήνα το 2050

Συζήτηση για την μικροκινητικότητα, το αυτοκίνητο και την αστική καινοτομία.

3. Η σημαντικότερη εξέλιξη στα e-bikes την τελευταία πενταετία, αλλά θα την αγοράσει κανείς;

Η νέα εταιρεία μικροκινητικότητας Also, που αποσχίστηκε από τη Rivian, παρουσίασε τα πρώτα της οχήματα: ένα ηλεκτρικό ποδήλατο, ένα τετρακίνητο όχημα-πλατφόρμα και ένα κράνος με ενσωματωμένο ηχοσύστημα.

Το drive-by-wire σύστημα (δεν υπάρχει μηχανική σύνδεση ανάμεσα στο πεντάλ και την κίνηση του ποδηλάτου - ο αναβάτης κινεί μια γεννήτρια που φορτίζει την μπαταρία, ενώ ένας ξεχωριστός ηλεκτροκινητήρας στον πίσω τροχό ελέγχεται μέσω λογισμικού), το OS τύπου Rivian και ο αρθρωτός σκελετός που επιτρέπει τη μετατροπή του ποδηλάτου από commuter σε cargo ή bench-seat είναι πραγματικές καινοτομίες. Έχει τύχη όμως με τιμή εκκίνησης στα 4.500 δολάρια; Καμία μάρκα δεν το έχει καταφέρει, οπότε μάλλον όχι.

Ελλάδα

• Η ΣΤΑΣΥ εκτελεί σήμερα 100 λιγότερα δρομολόγια/ημέρα από το 2023.

• Μετά από 7 χρόνια χωρίς επίσημα στοιχεία, ο Δήμος Αθηναίων έκανε μαζική νυχτερινή καταγραφή αστέγων. Τα αποτελέσματα αναμένονται τέλη Νοεμβρίου.

• Ο Δήμος Αθηναίων «σβήνει» κλήσεις 2,1 εκατ. ευρώ επειδή έχει παρέλθει η τριετής αποσβεστική προθεσμία για τη βεβαίωση των σχετικών πράξεων. Τα ξέρετε όμως αυτά.

• Το υπουργείο Πολιτισμού άναψε το πράσινο φως στην εκπόνηση μελέτης αποκατάστασης και επανάχρησης του ιστορικού βιομηχανικού συγκροτήματος της ζυθοποιίας ΦΙΞ στη Θεσσαλονίκη.

  

• Μια σειρά διατηρητέων κτιρίων στο κέντρο της Αθήνας «ξυπνούν» με αποκαταστάσεις και νέες χρήσεις.

• Η νέα έκθεση WW Observatory for Attractive Cities 2025 δείχνει ότι οι πόλεις που προσελκύουν ταλέντο συνδυάζουν ποιότητα ζωής, προσιτότητα και lovability. Στην κορυφή βρίσκεται το Ντουμπάι, χάρη στην ασφάλεια, τη σταθερότητα και την επενδυτική του δυναμική, ενώ η Δυτική Ευρώπη διατηρεί συνολικά τα ηνία. Η Αθήνα βρίσκεται στην 110η θέση.

• [📹] Πότε χάθηκε η ομορφιά; Έκδοση Αθήνα.

Τα Take Back the City meetups επιστρέφουν στη Θεσσαλονίκη! Κάντε εγγραφή εδώ.

Αστική Ζωή

• [📹] Πότε χάθηκε η ομορφιά; Έκδοση Λονδίνο.

• Το Κάρντιφ υιοθετεί τα πρώτα τέλη στάθμευσης με βάση το βάρος στο Ηνωμένο Βασίλειο.

• Στο Hyde Park, μια ομάδα εικοσάρηδων μετράει ως το τρία και μετά ουρλιάζει. Το London Scream Club, μια συλλογική εκτόνωση που ξεκίνησε από TikTok βίντεο στις ΗΠΑ, έχει γίνει το νέο «ανεπίσημο» αντι-άγχος κίνημα της πόλης.

• Το Appleby Blue Almshouse στο Bermondsey του Λονδίνου απέσπασε το RIBA Stirling Prize 2025, προσφέροντας ένα νέο πρότυπο για την κοινωνική κατοικία ηλικιωμένων.

• Ένα εργαστήριο «χαρτογράφησης μνήμης» προσφύγων από τη Χομς δείχνει πως μετά την πτώση του Άσαντ (2024) δεν υπάρχει μία πόλη προς ανοικοδόμηση αλλά πολλές.

• Σε μια παλιά χερσόνησο 125 στρεμμάτων, όπου άλλοτε λειτουργούσε ο πετρελαϊκός σταθμός Manresa, ένα φιλόδοξο σχέδιο μεταμορφώνει τα σκουριασμένα μηχανήματα και τη ρύπανση σε δημόσιο πάρκο, φυσικό καταφύγιο και πολιτιστικό κόμβο. Η πρωτοβουλία δείχνει πώς η «προσαρμοστική επανάχρηση» (adaptive reuse) μπορεί να δώσει νέα ζωή στις ενεργειακές υποδομές του 20ού αιώνα, όπως έγινε με τον Tate Modern στο Λονδίνο ή το Powerhouse Arts στο Μπρούκλιν.

• Στο Χιούστον, μια ομάδα κατοίκων οργανώνει hub homes: σπίτια με φωτοβολταϊκά και μπαταρίες που λειτουργούν ως άτυπα κέντρα ανθεκτικότητας σε περιόδους διακοπών ρεύματος ή φυσικών καταστροφών

• Μια μελέτη στο Μπάφαλο δείχνει ότι η αύξηση των κλήσεων στις δημοτικές υπηρεσίες δεν σημαίνει απαραίτητα επιδείνωση των συνθηκών. Αντιθέτως, μπορεί να υποδηλώνει αύξηση εμπιστοσύνης των κατοίκων προς τις αρχές. Αυτό μεταφράζεται στο ότι τα σχετικά δεδομένα μπορούν να λειτουργήσουν ως δείκτης κοινωνικής εμπιστοσύνης και συνεργασίας μεταξύ πολιτών και τοπικής διοίκησης.

• Το Άμστερνταμ γιορτάζει 750 χρόνια ανθεκτικότητας.

• Οι δημόσιες βιβλιοθήκες της Αμερικής επανεφευρίσκονται ως χώροι συνάντησης, μάθησης και αστικής αναζωογόνησης.

• Η πόλη Σεονγκνάμ στη Νότια Κορέα διοργανώνει δημοτικά events γνωριμιών για νέους, με στόχο να ενισχύσει τις σχέσεις, τους γάμους και τις γεννήσεις.

• Η νέα πρωτεύουσα της Ινδονησίας, Νουσαντάρα, που είχε παρουσιαστεί ως πρότυπο «πράσινης» και αποκεντρωμένης ανάπτυξης, κινδυνεύει να εξελιχθεί σε πόλη-φάντασμα.

  

Βιώσιμη κινητικότητα

• Μετά το Παρίσι και τη Μαδρίτη, και η Πράγα προχωράει σε απαγόρευση των ενοικιαζόμενων ηλεκτρικών πατινιών.

• Περισσότερα για τους αυξημένους θανάτους πεζών στις ΗΠΑ που κανείς δεν μπορεί να εξηγήσει πλήρως ακόμα.

• Μια νέα ανάλυση σε 800.000 οχήματα σε όλη την Ευρώπη δείχνει ότι τα plug-in υβριδικά αυτοκίνητα εκπέμπουν σχεδόν πέντε φορές περισσότερους ρύπους απ’ ό,τι δείχνουν οι επίσημες μετρήσεις. Στην πράξη, ρυπαίνουν μόλις 19% λιγότερο από τα βενζινοκίνητα και πετρελαιοκίνητα, ενώ στα εργαστήρια υποτίθεται πως ήταν 75% καθαρότερα. Η διαφορά οφείλεται στο ότι μόνο το 27% των χιλιομέτρων γίνεται σε ηλεκτρική λειτουργία — έναντι 84% που υπολογίζει η Ε.Ε. στα πρότυπα πιστοποίησης.

• Μια νέα μελέτη για τα συστήματα κοινόχρηστων ποδηλάτων στην Ευρώπη δείχνει ότι πρόκειται για στρατηγική δημόσια επένδυση, η οποία αποφέρει ετήσια απόδοση 10%, δημιουργώντας οφέλη ύψους 305 εκατ. ευρώ. Αυτά περιλαμβάνουν 46.000 τόνους λιγότερων εκπομπών CO₂, την πρόληψη σχεδόν 1.000 χρόνιων ασθενειών, τη μείωση της κυκλοφοριακής συμφόρησης και τη στήριξη 6.000 θέσεων εργασίας.

• Η Tesla επαναφέρει τη λειτουργία Mad Max – το λογισμικό που «αγνοεί» τα όρια ταχύτητας.

Τεχνολογία

• Το 2026, η Waymo θα ξεκινήσει πιλοτικά δρομολόγια αυτόνομων ταξί στο Λονδίνο.

• Η Uber λανσάρει στις ΗΠΑ μια νέα κατηγορία «digital tasks», ζητώντας από οδηγούς να ανεβάζουν μενού, να ηχογραφούν φράσεις και να εκπαιδεύουν τη μελλοντική της ΑΙ που θα τους αντικαταστήσει.

• Οι πόλεις που θέλουν να αξιοποιήσουν αποτελεσματικά την τεχνητή νοημοσύνη πρέπει να επενδύσουν όχι μόνο στην εκπαίδευση των υπαρχόντων υπαλλήλων τους, αλλά και σε νέες στρατηγικές προσέλκυσης τεχνολογικού ταλέντου.

Τα 3 βασικά

1. Η στεγαστική πολιτική που δεν έχουμε

Special Report της Καθημερινής για τη στεγαστική κρίση και -κυρίως- για τη στεγαστική πολιτική που δεν έχουμε. Η Βασιλική (με την οποία συνεργαζόμαστε και σε projects της Astylab) και η ομάδα της συγκέντρωσαν, με εντυπωσιακή καθαρότητα, όλα όσα αξίζει να γνωρίζει κανείς για το ζήτημα.

Ξεκινώντας από την επισκόπηση του προβλήματος και των συνεπειών του (το μόνο κομμάτι που ένιωσα πως θα μπορούσα να συμπληρώσω με οικογένειες, υγεία, καινοτομία), συνεχίζουν στην «εργαλειοθήκη» της στεγαστικής πολιτικής σε 14 κατηγορίες, τη σύγκριση μεταξύ τεσσάρων φορολογικών «μοντέλων» στέγασης (Ιταλία, Ολλανδία, Γαλλία, Αυστρία), και τα 31 μέτρα στέγασης που έχουμε υιοθετήσει στην Ελλάδα και την ανάδειξη της έλλειψης συνεκτικής στρατηγικής.

Το Report δεν μένει στη διάγνωση, αλλά καταλήγει σε πρόταση: ένα πακέτο έξι μέτρων για την ελληνική στεγαστική κρίση, με κεντρικό τον «φόρο αδράνειας» (ενσωματωμένο στον ΕΝΦΙΑ) ώστε τα μακροχρόνια κενά σπίτια να επανέλθουν στην αγορά, στηριγμένο σε αξιόπιστο Ενιαίο Μητρώο Ακινήτων. Συμπληρωματικά εισηγείται Ταμείο Κοινωνικής Κατοικίας για απόκτηση/ανακαίνιση και διάθεση προσιτών κατοικιών, ποσοστώσεις κοινωνικής κατοικίας σε νέες αναπτύξεις, και κίνητρα για συγκατοίκηση και αποκεντρωμένη μετεγκατάσταση σε μικρομεσαίες πόλεις.

2. Όταν η διαφάνεια συναντά τις συγκοινωνίες

Ένα νέο ανεξάρτητο εργαλείο παρακολουθεί σε πραγματικό χρόνο αν τα λεωφορεία της Αθήνας τηρούν τα δρομολόγιά τους. Το AthensBus.info αξιοποιεί τα δεδομένα της τηλεματικής του ΟΑΣΑ για να συγκρίνει, γραμμή προς γραμμή, πόσα δρομολόγια έγιναν πραγματικά με αυτά που είχαν προγραμματιστεί.

Με άλλα λόγια, αν έχετε την αίσθηση ότι το λεωφορείο σας «σπάνια περνάει», μπορείτε να το επιβεβαιώσετε με αριθμούς. Η εφαρμογή καταγράφει 24 ώρες το 24ωρο τις αφίξεις σε περίπου 8.500 στάσεις και ενημερώνεται συνεχώς, δημιουργώντας σταδιακά τη δική της ιστορική βάση δεδομένων.

3. Πόσο αξίζει η ησυχία

Περισσότεροι από 42 εκατομμύρια Αμερικανοί ζουν εκτεθειμένοι σε μέτρια ή υψηλά επίπεδα ηχορύπανσης από την κυκλοφορία, με το οικονομικό κόστος να υπολογίζεται σε 110 δισ. δολάρια ετησίως, βάρος που πέφτει δυσανάλογα σε νοικοκυριά με χαμηλά εισοδήματα και μειονότητες. Μελέτη που αξιοποίησε δεδομένα από την κατασκευή ηχοπετασμάτων δείχνει ότι τα σπίτια αυξάνουν την αξία τους κατά 6,8% μετά την ολοκλήρωση των εργασιών και τη μείωση του θορύβου, αποκαλύπτοντας ότι οι κάτοικοι είναι πρόθυμοι να πληρώσουν σημαντικά για κάθε decibel ησυχίας. Το εύρημα υπογραμμίζει πως η ηχορύπανση είναι κρυφή αλλά βαθιά ανισότητα της πόλης και πως η μετάβαση σε πιο ήπιες μορφές κινητικότητας και ηλεκτρικά οχήματα θα μπορούσε να αποφέρει 77 δισ. δολάρια σε κοινωνικά οφέλη.

Ελλάδα

• Δεν ξέρω αν θυμάστε τον Παρθενώνα χωρίς σκαλωσιές, αλλά για τώρα έχετε την ευκαιρία να τον απολαύσετε σε όλο του το μεγαλείο.

  

• Στο podcast «Αθήνα 2050», ο ψυχίατρος-ψυχαναλυτής Σάββας Σαββόπουλος μιλά για την πόλη ως ψυχικό τοπίο.

• Ο Νίκος Χατζηλίας φέτος φρόντισε 30 κυψέλες με περίπου 1,2 εκατ. μέλισσες που έδωσαν 500 κιλά μέλι. Σε ταράτσες στο κέντρο της Αθήνας.

• Πλατφόρμα πολιτών για καταγραφή παράνομου παρκαρίσματος σε ράμπες ΑμεΑ, διαβάσεις και πεζοδρόμια.

• Αστική κινητικότητα στην ελληνική επαρχία: Μεσολόγγι.

• Σύμφωνα με τον Σύλλογο Μεσιτών Αθηνών - Αττικής, περίπου 5.000 διαμερίσματα στο κέντρο της Αθήνας παραμένουν κλειστά και αναξιοποίητα, προϊόν σχολαζουσών κληρονομιών και κληροδοτημάτων. Παρότι ο νόμος του 2013 προέβλεπε μητρώο καταγραφής, ουδέποτε έγινε συστηματική απογραφή με τον υπ. Οικονομικών να αναφέρει σήμερα 7.000 σχολάζουσες κληρονομιές και 2.000 ανενεργά ιδρύματα.

• Tο Μεσολόγγι ως παράδειγμα βιώσιμης αστικής κινητικότητας στην ελληνική επαρχία.

• Η Αλική στην πόλη των 15 λεπτών.

Συλλέγουμε ποιοτικά δεδομένα για μια έρευνα του limen σχετικά με την προστιθέμενη αξία των πολιτιστικών δράσεων στη διαχείριση ακίνητης περιουσίας.

Αν εργάζεσαι ή έχεις εμπειρία στον χώρο του real estate / property development ή του πολιτισμού, αφιέρωσε 10 λεπτά για να συμπληρώσεις το αντίστοιχο ερωτηματολόγιο - είναι ανώνυμο και θα μας βοηθήσει πολύ να κατανοήσουμε πώς αυτοί οι δύο κόσμοι μπορούν να συνεργαστούν πιο ουσιαστικά.

👉 [Ερωτηματολόγιο Real Estate]
👉 [Ερωτηματολόγιο Πολιτισμού]

Αστική Ζωή

• Οι μεγάλες πόλεις του κόσμου καταγράφουν 25% περισσότερες ημέρες ακραίας ζέστης σε σχέση με τη δεκαετία του 1990.

• Υπέροχο. Πώς οι πινακίδες των πλανόδιων πωλητών φαγητού αφηγούνται την ιστορία της Σιγκαπούρης.

• Πώς το τραπέζι μπορεί να μετατρέπεται από ιδιωτικό αντικείμενο σε δομή δημόσιου χώρου που ενθαρρύνει τη συλλογικότητα και τη συνύπαρξη.

  

• Γιατί το «ανατολικό» είναι συχνά φτωχότερο; Η βιομηχανική ρύπανση που, από τον 19ο αιώνα, έπνεε από τα δυτικά προς τα ανατολικά, άφησε πίσω της ένα διαρκές κοινωνικοοικονομικό αποτύπωμα. Μελέτες σε πόλεις όπως το Λονδίνο, το Μάντσεστερ και το Παρίσι δείχνουν ότι οι ανατολικές συνοικίες, που δέχονταν το νέφος των εργοστασίων, παραμένουν ως και 40% φθηνότερες και λιγότερο εύπορες ακόμη και δεκαετίες μετά την αποβιομηχάνιση.

• Από την 1η Ιανουαρίου 2026, κάθε νέο ενοικιαζόμενο διαμέρισμα στην Καλιφόρνια θα πρέπει υποχρεωτικά να διαθέτει ψυγείο και κουζίνα σε καλή λειτουργία.

• Στη Γιούτα, ένα πρωτότυπο χωριό προσπαθεί να σπάσει τον κύκλο της χρόνιας αστεγίας. Το The Other Side Village, έξω από το Σολτ Λέικ Σίτι, προσφέρει σε άστεγους με ιστορικό εθισμού ή ψυχικών ασθενειών κατοικία σε μικρά σπίτια, υποστήριξη απεξάρτησης και δουλειά στις επιχειρήσεις του χωριού.

• Ένα νέο πιλοτικό πρόγραμμα βασικού εισοδήματος στη Νέα Υόρκη δίνει σε 160 νέους χαμηλού εισοδήματος 12.000 δολάρια σε κρυπτονόμισμα (USDC) για πέντε μήνες.

Βιώσιμη κινητικότητα

• Οι θάνατοι πεζών στις ΗΠΑ αυξήθηκαν κατά 78% από το 2009 έως το 2023, φτάνοντας τους 7.300 — τη χειρότερη επίδοση μεταξύ πλούσιων χωρών. Η αύξηση συμβαίνει σχεδόν αποκλειστικά σε αστικούς δρόμους, με τα περισσότερα περιστατικά να αφορούν ηλικίες 30–79 ετών, και όχι παιδιά. Η ισχυρότερη ένδειξη δείχνει προς τα SUV: τα αυτοκίνητα γίνονται όλο και πιο ψηλά και βαριά, με αποτέλεσμα τα ατυχήματα να είναι πιο θανατηφόρα, ακόμη κι αν δεν είναι συχνότερα.

• 21.817 ποδήλατα σε μια μέρα στον ποδηλατόδρομο Boulevard du Palais στο Παρίσι, μόλις δύο χρόνια μετά το άνοιγμά του.

• Το Λονδίνο επεκτείνει το Superloop: express διαδρομές τύπου BRT με ηλεκτρικά διώροφα λεωφορεία για να ταχύτερη σύνδεση των προάστιων μεταξύ τους. Τα νούμερα: +20% επιβατική κίνηση στις γραμμές που αντικατέστησαν παλιές, 19,3 χλμ/ώρα μέση ταχύτητα (έναντι 14,8 στο δίκτυο), 88% ικανοποίηση, όλα με επένδυση μόλις £6 εκατ.

  

• Η Γλασκώβη κατέγραψε φέτος 4,65 εκατομμύρια ποδηλατικές διαδρομές, σημειώνοντας άλμα 43% σε σχέση με το 2024.

• Νέα έρευνα δείχνει ότι ο κίνδυνος τραυματισμού με ηλεκτρικό πατίνι είναι 2,5 έως 10 φορές χαμηλότερος από εκείνον με ηλεκτρικό ποδήλατο, όταν συγκρίνονται σε ίδιες αστικές συνθήκες.

• Τρεις νέα βιβλία στις ΗΠΑ που επιχειρούν να «ξεριζώσουν» το car brain.

• Το ποδήλατο (ξανά-)φέρνει επανάσταση στις μεταφορές.

Τεχνολογία

• Ένα αυτοκίνητο της Waymo έκανε παράνομη αναστροφή μπροστά σε περιπολικό στο Σαν Μπρούνο της Καλιφόρνια. Επειδή δεν υπάρχει «οδηγός» για να του επιδοθεί κλήση, η αστυνομία ενημέρωσε απλώς την εταιρεία για το «τεχνικό σφάλμα», αποκαλύπτοντας έτσι ένα νομικό κενό που αφορά εκατοντάδες ρομποταξί στην Καλιφόρνια.

Τα 3 βασικά

1. Η Αθήνα έχει όσα κλειστά ακίνητα όσα το Ντιτρόιτ

Αυτό το podcast από τον Ιούνιο μου είχε διαφύγει, αλλά έπεσε στην αντίληψη μου μετά τις ενδιαφέρουσες (και μη) συζητήσεις που προκάλεσε το τελευταίο μου γράμμα (Πως θα ξεκλειδώσουμε 500.000 άδεια σπίτια). Περιλαμβάνει διάφορα στοιχεία, και μια πρόταση για μια πιο πρακτική εφαρμογή της λογικής του φόρου Harberger: Να μπορεί κάθε κληρονόμος να αγοράσει αυτόματα τους υπόλοιπους στην αντικειμενική αξία του ακινήτου.

Μια άλλη πρόταση από τη συγκεκριμένη περίπτωση που βγάζει εξίσου νόημα, είναι πως τα προγράμματα «Σπίτι μου» θα έπρεπε να αφορούν μόνο εγκαταλελειμμένες κατοικίες.

2. Παρίσι: 40% κοινωνικές κατοικίες έως το 2035

Κάτι που επίτηδες δεν άγγιξα στο τελευταίο γράμμα, αλλά για το οποίο σας έχω ήδη γράψει, είναι πως βασικός αγοραστής των κενών ακινήτων θα μπορούσε να είναι ο Δήμος. Κάτι τέτοιο σκέφτονται και στο Παρίσι, όπου στοχεύουν μέχρι το 2035 το 40% των κύριων κατοικιών να είναι με δημόσια στήριξη.

Με βάση τον νέο κανονισμό χωροταξίας, ο δήμος έχει εντοπίσει πάνω από 800 κτίρια (εκ των οποίων περίπου το ένα τρίτο είναι γραφεία) τα οποία μπορεί να απαλλοτριώσει. Παράλληλα, οι κατασκευαστές υποχρεώνονται να ενσωματώνουν σημαντικά μεγαλύτερο ποσοστό κοινωνικής κατοικίας στα νέα τους έργα, που σε ορισμένες περιοχές με σοβαρό στεγαστικό έλλειμμα φτάνει έως και το 50%. Η ίδια απαίτηση ισχύει πλέον και για τους ιδιοκτήτες γραφείων, οι οποίοι κατά την ανέγερση νέων κτιρίων ή την ανακαίνιση παλαιών πρέπει να προβλέπουν και κοινωνικά διαμερίσματα. Ακόμα και η LVMH, στην ανακαίνιση της La Samaritaine, ενσωμάτωσε 96 κοινωνικές κατοικίες.

Στόχος είναι να παραμείνουν στο κέντρο οι εργαζόμενοι και οι μεσαίες τάξεις, αποτρέποντας ένα Παρίσι μόνο για πλούσιους και τουρίστες. Ενδεικτικά, το 20% των ακινήτων που βρίσκονται στη Champs-Élysées του Παρισιού ανήκει σε κεφάλαια με προέλευση το Κατάρ.

3. 630 περισσότεροι θάνατοι από υψηλές θερμοκρασίες στην Αθήνα

Νέα μελέτη εκτιμά ότι η κλιματική αλλαγή προκάλεσε τουλάχιστον 16.500 θανάτους από ζέστη σε ευρωπαϊκές πόλεις το καλοκαίρι του 2025, με θερμοκρασίες που έφτασαν έως και τους 46°C σε Ισπανία και Πορτογαλία. Οι θάνατοι ήταν τριπλάσιοι από όσους θα συνέβαιναν χωρίς την ανθρωπογενή υπερθέρμανση, πλήττοντας κυρίως άτομα άνω των 65 ετών (85% των επιπλέον θανάτων). Η Ευρώπη, που είναι η ταχύτερα θερμαινόμενη ήπειρος, βλέπει ήδη την κλιματική κρίση ως ζήτημα ζωής και θανάτου.

Για την Ελλάδα, οι επιπτώσεις ήταν ιδιαίτερα έντονες: η χώρα είχε από τα υψηλότερα ποσοστά υπερβάλλουσας θνησιμότητας, με 380 θανάτους ανά εκατομμύριο πληθυσμού (έναντι του ευρωπαϊκού μέσου όρου των 154). Συνολικά καταγράφηκαν 1.372 θάνατοι από ζέστη, εκ των οποίων οι 808 αποδίδονται άμεσα στην κλιματική αλλαγή. Από τους 808, οι 630 ήταν στην Αθήνα.

Η μελέτη υπογραμμίζει ότι οι νότιες και νοτιοανατολικές πόλεις είναι οι πιο ευάλωτες, λόγω υψηλών θερμοκρασιών και έντονου φαινομένου αστικών θερμικών νησίδων. Για τους Αθηναίους, αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει να αποφασίσουμε αν θα ψηθούμε, θα φύγουμε ή θα αλλάξουμε.

Ελλάδα

• Η κυβέρνηση ανακοίνωσε σχέδιο αξιοποίησης τριών παλιών στρατοπέδων σε Χαϊδάρι, Θεσσαλονίκη και Πάτρα για την κατασκευή περίπου 2.000 κατοικιών - οι 1.500 για κοινωνική στέγη και οι υπόλοιπες για στελέχη των Ενόπλων Δυνάμεων. Επίσης, φέρνει νομοσχέδιο για την αξιοποίηση της περιουσίας 2.000 αδρανών κοινωφελών ιδρυμάτων και 7.000 σχολαζουσών κληρονομιών.

• Η Αθήνα έχει εγκαταστήσει 45.500 λαμπτήρες LED (πρόγραμμα 55 εκατ.€) με στόχο 65% μικρότερη κατανάλωση ενέργειας και 3,8 εκατ.€ ετήσια εξοικονόμηση. Όμως το «ψυχρό» αποτέλεσμα έχει δημιουργήσει αντιδράσεις (ακόμα και βανδαλισμούς), ειδικά σε πλατείες με καφέ και μπαρ. Ο δήμος απαντά πως τα νέα φώτα μπορούν να χαμηλώνουν την έντασή τους έως και 50% και υπόσχεται ότι θα τα ρυθμίσει διαφορετικά ανά δρόμο ή γειτονιά.

• Το επόμενο Take Back the City Meetup έρχεται σήμερα Τρίτη 30/09.

  

Αστική Ζωή

• [📹] «Aπό την ουλή του οβελίσκου..»: Η ποίηση του να ζεις σε μια πόλη χωρίς διευθύνσεις.

• Η Σιγκαπούρη έχει μετατρέψει τη σκιά σε αστική υποδομή. Από τις στοές του 19ου αιώνα μέχρι τα σημερινά 200 χλμ. στεγάστρων, τις δενδροστοιχίες και τα supertrees στους δημόσιους χώρους, το κράτος έχει επενδύσει συνειδητά ώστε οι πεζοί να περπατούν προστατευμένοι από ήλιο και βροχή. Ο Λι Κουάν Γιου έκανε τη σκιά εθνική προτεραιότητα, απαιτώντας από πολεοδομικά σχέδια και developers να ενσωματώνουν δέντρα και σκίαση.

• [🎧] Πώς να σχεδιάζουμε χώρους που αρέσουν στον κόσμο: πυκνοκατοικημένους, κοινωνικούς και, πάνω απ’ όλα, όμορφους και γιατί δεν συμπαθούμε τα καινούρια κτίρια (επειδή δεν εμπιστεύομαστε τους αρχιτέκτονες και τους developers πως θα κάνουν το σωστό για τα μέρη που έχουν σημασία για εμάς).

• Στην Ολλανδία, το νέο σύστημα επιστροφής χρημάτων για μικρά μπουκάλια και κουτάκια γέμισε τους δρόμους της Άμστερνταμ με σκουπίδια, μιας και άνθρωποι ανοίγουν τους κάδους για να βρουν ανακυκλώσιμα.

• Στις ΗΠΑ, περίπου το 15% από όσους αγόρασαν σπίτι το 2024 το έκαναν μαζί με φίλους ή συγγενείς, ενώ έρευνες δείχνουν ότι έως και 70% της Gen Z δηλώνει πρόθυμη να το κάνει.

• Το micro-living κερδίζει έδαφος στα μεγάλα αστικά κέντρα: μικροδιαμερίσματα 30–40 τ.μ. με έξυπνη διαρρύθμιση και κοινόχρηστους χώρους παρουσιάζονται ως λύση στην στεγαστική κρίση. Παρά το υψηλότερο κόστος ανά τετραγωνικό, το τελικό ενοίκιο και τα έξοδα συντήρησης είναι χαμηλότερα, κάνοντάς τα τη μόνη προσιτή λύση για πολλούς κατοίκους.

• Στη Σκωτία λείπουν περίπου 2,5 εκατ. δέντρα από πόλεις και γειτονιές ώστε να επιτευχθεί «ισότητα δέντρων», σύμφωνα με τον νέο δείκτη νέος δείκτης tree equity score.

• Στη Βαρκελώνη, ένας νεαρός μαθηματικός βρήκε έναν πρωτότυπο τρόπο να φέρει πιο κοντά τους επισκέπτες στα μυστικά της πόλης: τα math trails, περιπάτους όπου κάθε μνημείο γίνεται και μια μαθηματική άσκηση.

• Στη Νέα Υόρκη από την άλλη, ο TikToker Bad Walkers Guy έχει γίνει viral σατιρίζοντας τους «κακούς πεζούς»: αυτούς που πάνε αργά, πιάνουν όλο το πεζοδρόμιο ή σταματούν απότομα

• Η Φιλαδέλφεια πειραματίζεται με νέα μορφή city storytelling: η έκθεση Civic Views δείχνει φωτογραφίες από τα παράθυρα γραφείων δημοτικών υπαλλήλων, συνοδευμένες από ειλικρινείς μαρτυρίες τους για τη δουλειά και τη ζωή στην πόλη. Το αποτέλεσμα είναι διπλό: οι κάτοικοι βλέπουν την ανθρώπινη πλευρά του δήμου, ενώ οι εργαζόμενοι νιώθουν μεγαλύτερη σύνδεση και αναγνώριση για τη συμβολή τους.

• Μετά από σχεδόν έναν αιώνα, εκατοντάδες άνθρωποι βούτηξαν επίσημα στον ποταμό Σικάγο. Ο άλλοτε «απαγορευμένος» και τοξικός ποταμός, που κάποτε γέμιζε με απόβλητα σφαγείων, έχει μεταμορφωθεί χάρη στον Clean Water Act, νέες υποδομές και την επιμονή εθελοντών, και πλέον φιλοξενεί δεκάδες είδη ψαριών, κάστορες και χελώνες.

• Ένας «οδηγός αναγνώρισης πτηνών» για τον 21ο αιώνα.

Βιώσιμη κινητικότητα

• 200 χρόνια σιδηρόδρομος.

• Το Υπουργείο Ενέργειας των ΗΠΑ προσθέτει τις λέξεις «κλιματική αλλαγή» και «εκπομπές» στη λίστα των απαγορευμένων λέξεων.

• Η επέλαση των ηλεκτρικών αυτοκινήτων στις αναπτυσσόμενες χώρες: Στα τέλη του 2026 στην Κίνα αναμένεται να πωλούνται περισσότερα ηλεκτρικά αυτοκίνητα από ότι αυτοκίνητα (γενικά) στην Αμερική. Στο Νεπάλ, 76% των νέων αυτοκινήτων είναι ηλεκτρικά. Στην Ταϊλάνδη είναι το 60% και στο Βιετνάμ 40%. Η Αιθιοπία έχει απαγορεύσει την εισαγωγή όλων των νέων οχημάτων με κινητήρα εσωτερικής καύσης.

• Τι μπορούν να κάνουν οι πόλεις για να προετοιμαστούν για τα αυτόνομα αυτοκίνητα;

• Το «Yamanotes» είναι ένας κατάλογος με τις μελωδίες αναχώρησης των τρένων από τη γραμμή JR Yamanote της Ιαπωνίας.

• Η Κοπεγχάγη επεκτείνει το σύστημα “green wave”, συγχρονίζοντας τα φανάρια ώστε οι ποδηλάτες να έχουν συνεχές πράσινο.

• Η μελέτη του International Transport Forum δείχνει ότι οι πόλεις σπαταλούν πολύτιμο χώρο στους δρόμους τους για τα πιο «χωροβόρα» μέσα, κυρίως τα ΙΧ, παρότι αυτά εξυπηρετούν λιγότερους ανθρώπους. Μέσα από προσομοιώσεις σε μια μεσαίου μεγέθους πόλη, φάνηκε ότι η δυναμική ανακατανομή του οδικού χώρου σε πιο αποδοτικά μέσα θα μπορούσε να μειώσει κατά 19% τον συνολικό χώρο που καταλαμβάνουν οι διαδρομές μας, βελτιώνοντας ταυτόχρονα την πρόσβαση και μειώνοντας τις εκπομπές CO₂ έως και 6% (ή 23% με ηλεκτροκίνηση).

Τεχνολογία

• Όπως καθαρίσαμε το νερό με φίλτρα και χλώριο τον 20ό αιώνα, μπορούμε τώρα να καθαρίσουμε και τον αέρα. Νέα λάμπες υπεριώδους φωτός σκοτώνουν ιούς και βακτήρια στον αέρα χωρίς να βλάπτουν δέρμα/μάτια. Δοκιμές δείχνουν ότι μειώνουν δραστικά τη μετάδοση ασθενειών όπως η γρίπη, ο κορωνοϊός ή ακόμη και η φυματίωση.

  

• Η Toyota εγκαινίασε τη Woven City, μια «ζωντανή εργαστηριακή πόλη» στους πρόποδες του Φούτζι, όπου 300 κάτοικοι (και αργότερα 2.000) θα δοκιμάζουν στην πράξη τεχνολογίες αυτόνομης οδήγησης, ρομποτικής και βιώσιμης αστικής ζωής.

• Η ΜΤΑ της Νέας Υόρκης εξετάζει τη χρήση γεωθερμικής τεχνολογίας για να δροσίζει τους υπόγειους σταθμούς του μετρό, όπου οι θερμοκρασίες συχνά ξεπερνούν τους 37°C. Το σχέδιο προβλέπει τη διοχέτευση της θερμότητας βαθύτερα στο υπέδαφος.