Η Αθήνα, τα Πατίνια και το Ακαταλόγιστο του Startupper

Ιστορίες αστικής ασυδοσίας και γιατί πρέπει να απαιτήσουμε την άμεση ρύθμιση των ενοικιαζόμενων πατινιών

Guest post από τον Χρήστο Πόριο, μηχανικό λογισμικού και ιδρυτή της Schema Labs, ενός οργανισμού που φτιάχνει τεχνολογίες για την ενίσχυση των δημοκρατικών θεσμών, όπως το OpenCouncil.gr.

---

Σε πρόσφατο πρωτοσέλιδο άρθρο η LiFO μίλησε για το πρόβλημα με τα πατίνια στην Αθήνα, παρουσιάζοντας φωνές επιστημόνων, επιχειρηματιών, και στελεχών εταιρειών μικροκινητικότητας. «Τις πταίει» άραγε για τη κατάσταση με τα πατίνια; Ο CEO μιας εταιρείας ενοικίασης πατινιών που συμμετέχει στο άρθρο φαίνεται να ξέρει – τα λόγια του εμφανίζονται με μεγάλα έντονα γράμματα στην αρχή του άρθρου, και είναι ξεκάθαρος: «Το πρόβλημα είναι πού αφήνουν οι χρήστες τα πατίνια. Από τη συμπεριφορά του χρήστη πηγάζει όλη αυτή η αρνητικότητα και τα παράπονα από τον κόσμο». Μπορεί όμως να φταίει μόνο η ατομική ευθύνη; Όχι βέβαια – ο ίδιος CEO συνεχίζει: «είναι αρμοδιότητα του δήμου Αθηναίων να ορίσει τα σημεία. Ο δήμος είναι σε μια διαδικασία να βγάλει ένα ρυθμιστικό πλαίσιο.» Άρα φταίνε οι χρήστες που αφήνουν τα πατίνια, και φταίει και ο δήμος που δεν έχει βγάλει ρυθμιστικό πλαίσιο ακόμα.

Σήμερα, οι επτά εταιρείες ενοικιαζόμενων πατινιών που δραστηριοποιούνται στην Αθήνα βρίσκονται αντιμέτωπες με την εξής αντικειμενική πραγματικότητα: νοικιάζουν χιλιάδες πατίνια πάνω στα στενά πεζοδρόμια της Αθήνας, σε ράμπες αναπήρων, σε πάρκα, σε οδηγούς τυφλών και σε θέσεις στάθμευσης μονίμων κατοίκων. Επωφελούνται και βγάζουν χρήματα από τη χρήση χιλιάδων τετραγωνικών μέτρων δημοσίου χώρου, χωρίς να πληρώνουν ούτε ευρώ, και χωρίς καμία άδεια από το δήμο. Τα αντεπιχειρήματα είναι πάντα δύο: φταίνε οι χρήστες και φταίει ο δήμος.

Φταίνε οι χρήστες

Είναι τουλάχιστον υποκριτικό να μεταβιβάζει μια εταιρεία την ευθύνη των επιδράσεων που έχει η λειτουργία της στη πόλη στην ατομική ευθύνη των χρηστών, πόσο μάλλον όταν πολλοί από αυτούς είναι ανήλικοι. Κάθε εταιρεία ενοικιαζόμενων πατινιών έχει πολλές, απλές και εύκολες λύσεις που θα μπορούσε να εφαρμόσει ώστε να μειώσει το αρνητικό της αντίκτυπο στη πόλη. Για παράδειγμα:

1. Μετά από κάθε διαδρομή, σε όλα τα apps οι χρήστες πρέπει ήδη να βγάλουν φωτογραφία το πατίνι και να “υποσχεθούν” πως το πάρκαραν σωστά. Όμως πολύ απλά η φωτογραφία δεν φαίνεται να ελέγχεται ποτέ από κανένα. Ο λόγος δεν είναι το κόστος: πέρα από το ότι πλέον ο έλεγχος της φωτογραφίας θα μπορούσε να αυτοματοποιηθεί, ακόμα ένας υπάλληλος του οποίου η δουλειά θα ήταν να ελέγχει real time όλες τις φωτογραφίες θα κόστιζε έναν ελάχιστο μισθό στην εταιρεία – και ένας υπάλληλος θα ήταν υπερ-αρκετός για να καλύψει πάνω από 1000 φωτογραφίες/διαδρομών την ημέρα.

2. Η εταιρεία θα μπορούσε να βάζει πρόστιμα σε χρήστες που δεν τηρούν τους όρους παρκαρίσματος που υποτίθεται πως προωθεί, τουλάχιστον όταν γίνεται κάποια αναφορά από κάποιον ιδιώτη. Για παράδειγμα, τις προάλλες ανέφερα στη lime για πολλοστή φορά 7 πατίνια που εμποδίζουν τη διέλευση πεζών και ήταν παρκαρισμένα στον οδηγό των τυφλών. Θα ήταν πολύ εύκολο να βρουν ποιοί χρήστες τα πάρκαραν εκεί. Έβαλαν κάποιο πρόστιμο; Διέγραψαν κάποιο χρήστη; Τους έχει ρωτήσει κανείς; Αραγε, οι CEO των εταιρειών που κατηγορούν τους χρήστες τους, πόσα πρόστιμα τους έχουν αποδώσει;

3. Αφού οι εταιρείες έχουν αυθαίρετα αποφασίσει σε ποιά πεζοδρόμια θα παρατήσουν τα πατίνια τους, χωρίς να ρωτήσουν το δήμο ή οποιοδήποτε άλλον, γιατί δεν ορίζουν και αυθαίρετα υποχρεωτικές θέσεις στάθμευσης, έστω προσωρινά μέχρι ο δήμος να εκδώσει την κανονιστική και να προσδορίσει τις θέσεις στάθμευσης;

4. Γιατί δεν συνεργάζονται οι 7 εταιρείες ώστε να έχουν 4-5 υπαλλήλους στο εμπορικό τρίγωνο, που να περπατάνε και να μετακινούν τα πατίνια από εκεί που εμποδίζουν όλες τις ώρες της ημέρας; Θα κόστιζε μόλις ~700 ευρώ το μήνα ανά εταιρεία.

Οπότε, μέχρι να κάνουν οι εταιρείες τα απολύτως προφανή και απαραίτητα, όλη η ατομική ευθύνη μεταβιβάζεται στις εταιρείες, που σήμερα δε κάνουν τίποτα ώστε να μειώσουν έστω και λίγο το χάος που προκαλούν τα χιλιάδες πατίνια που έχουν αμολήσει στα πεζοδρόμια.

Φταίει ο δήμος

Φανταστείτε ένα αυτοκίνητο σταθμευμένο πάνω σε ένα πεζοδρόμιο. Δίπλα, ένας άντρας διαμαρτύρεται για την ανικανότητα της τροχαίας να επιβάλει τη τάξη. Έχει απόλυτο δίκιο – εκτός, βέβαια, αν ο άντρας είναι ο οδηγός του οχήματος.

Ο δήμος έχει μερίδιο ευθύνης στη τρέχουσα κατάσταση. Θα έπρεπε να είναι λιγότερο νωχελικός, και να υπερασπιστεί το δημόσιο χώρο και τους ανθρώπους τους οποίους ο χώρος υπηρετεί (αυτό του ζητάμε να κάνει στο aintnoloveinthejungle.gr, περισσότερα για αυτό σε λίγο). Όμως, αυτό έχουμε δικαίωμα να το λέμε μόνο τα θύματα της καταπάτησης του δημόσιου χώρου – όχι και οι θύτες.

Έχοντας ιδρύσει και δουλεύοντας ο ίδιος σε μια εταιρεία που πουλάει σε δήμους, αλλά και για χρόνια σε μεγαλύτερες εταιρείες που δουλεύουν με κρατικούς φορείς, ξέρω από πρώτο χέρι πόσο δύσκολο είναι να δουλεύεις και να πουλάς στο κράτος. Οι δήμοι είναι αργοί και περίπλοκοι. Το κράτος είναι συντηρητικό και συχνά μοιάζει οπισθοδρομικό.

Όμως, πρωταρχικό μέλημα κάθε κρατικού φορέα δεν είναι να είναι καινοτόμος, γρήγορος και αποδοτικός. Πρώτα από όλα, το κράτος πρέπει να είναι δίκαιο και σταθερό, και να σέβεται τους ανθρώπους του – ιδιαίτερα αυτούς που αποτελούν μειοψηφία. Η γραφειοκρατία του κράτους δεν είναι εξ’ ορισμού παθογένεια: συνήθως δεν είναι bug, αλλά feature. Η γραφειοκρατία και το status quo χρήζει συχνά κριτικής, αλλά πάντα σεβασμού. Κάθε επιχειρηματίας που ασχολείται με το κράτος οφείλει να τα γνωρίζει αυτά.

Ο Δήμος Αθηναίων συγκεκριμένα, είναι ένας οργανισμός με χιλιάδες υπαλλήλους και εκατοντάδες στελέχη, συμβούλους και αιρετούς, και με έναν προϋπολογισμό ενός δισεκατομμυρίου ευρώ. Έχει πολλά και μεγάλα διαχρονικά προβλήματα και είναι υποστελεχωμένος. Τώρα, καλείται να βγάλει κανονιστική για τα πατίνια. Να ορίσει δηλαδή θέσεις στάθμευσης, κανόνες λειτουργίας, τρόπους επίβλεψης και τεχνικές υποδομές. Στη προσπάθεια αυτή συνεργάζονται πολλές αντιδημαρχίες, και φαντάζομαι πως συμβάλλουν πολλοί φορείς: Ίσως ο ΟΑΣΑ, η περιφέρεια, το υπουργείο, η αποκεντρωμένη διοίκηση, οι επτά δημοτικές κοινότητες, οι επτά εταιρείες, ομάδες πολιτών, ακαδημαϊκοί. Χρειάζονται δεδομένα και τεχνογνωσία. Παράλληλα, χρειάζεται διαβούλευση και η συγκατάθεση των πολιτών. Είναι σωστό και λογικό, και ακόμα περισσότερο αναγκαίο, η διαδικασία αυτή να πάρει χρόνο. Έχει ήδη πάρει πολλούς μήνες, και ίσως να πάρει άλλους τόσους.

Όσο όμως αποφασίζουμε και περιμένουμε, είναι αδιανόητο μια εταιρεία να κατηγορεί το δήμο που δεν έχει θεσπίσει αρκετά γρήγορα κανόνες για να λύσει τα προβλήματα που η ίδια δημιουργεί. Οι εταιρείες μπορούν απλά να περιμένουν τη κανονιστική – ναι, είναι τόσο απλό. Ναι, μπορούν απλώς να σεβαστούν το δήμο, το δημόσιο χώρο και τους ανθρώπους που ο χώρος υπηρετεί.

Τις πταίει;

Πριν από κάθε άλλον, φταίνε οι εταιρείες: οι επτά εταιρείες ενοικιαζόμενων πατινιών, που έχουν παρατήσει χιλιάδες πατίνια, χωρίς την άδεια του δήμου, χωρίς να πληρώνουν ευρώ για το δημόσιο χώρο που εκμεταλλεύονται, χωρίς τους ζητήσει κανείς να έρθουν, και χωρίς καμία μεταξύ τους συνενονηση.

Οι ιδιωτικές εταιρείες στη κοινή γνώμη απολαμβάνουν το ακαταλόγιστο του καπιταλιστή και το ελαφρυντικό του startupper. Έχουν ενός είδους άσυλο από κάθε είδους ηθικής ευθύνης των πράξεων τους. Υπό αυτή την αντίληψη, μια εταιρεία οφείλει απλώς να είναι νόμιμη, και η εκμετάλλευση κάθε είδους θολού νομικού σημείου είναι απλώς μέρος του παιχνιδιού. Για παράδειγμα, ο CEO της εταιρείας μικροκινητικότητας στο άρθρο της LiFO εμφανίζεται σαν μια μαριονέτα ελεγχόμενη μόνο από τις δυνάμεις της αγοράς και από το αόρατο χέρι του Adam Smith: “από τη συμπεριφορά του χρήστη πηγάζει όλη αυτή η αρνητικότητα και τα παράπονα από τον κόσμο” – τι τερατώδες θράσος!

Αυτό το θράσος και η παιδιάστικη αποποίηση της ηθικής ευθύνης δεν είναι χαρακτηριστικό του συγκεκριμένου CEO, ούτε της συγκεκριμένης εταιρείας, αλλά της γενικής τακτικής που ακολουθούν οι εταιρείες ενοικίασης πατινιών. Με πρόσχημα τη βιώσιμη μετακίνηση, έρχονται σαν αυτόκλητοι ήρωες να μας σώσουν από το κυκλοφοριακό χάος. Λειτουργούν με τη startupική λογική του ask for forgiveness, not for permission και move fast and break things. Όμως, ας τα πάρουμε με τη σειρά.

Πώς φτάσαμε ως εδώ;

Γιατί υπάρχουν επτά εταιρείες που έχουν παρατήσει χιλιάδες πατίνια στους δρόμους της Αθήνας; Γιατί έχει κανονικοποιηθεί το σημερινό χάος, και ποιός τέλος πάντων ζήτησε να έρθουν τα πατίνια στην Αθήνα; Πως ξεκίνησε αυτή η ιστορία;

Ένα πρωινό του Σεπτεμβρίου του 2017, οι κάτοικοι της Σάντα Μόνικα στη Καλιφόρνια ξύπνησαν και βρήκαν εκατοντάδες πατίνια στα πεζοδρόμια. Κανείς δεν τα είχε ζητήσει, ενώ ούτε καν ο δήμος γνώριζε το τι συμβαίνει. Τα πατίνια ήταν της bird – της πρώτης εταιρείας ενοικιαζόμενων πατινιών στην Αμερική, και η Σάντα Μόνικα ήταν η πρώτη πόλη – θύμα εταιρειών σαν τη Bird: θα ακολουθήσουν πολλές. Εδώ ένα μικρό απόσπασμα από το σχετικό επεισόδιο του South Park.

Αμέσως ο δήμος ζήτησε την απομάκρυνση των πατινιών. Η Bird τον αγνόησε. Μόλις δύο μήνες αργότερα, η Σάντα Μόνικα κινήθηκε δικαστικά εναντίων της Bird και του CEO της – όχι μόνο αστικά, αλλά και ποινικά. Τα πατίνια έφυγαν προσωρινά και η Bird πλήρωσε $300,000 σε εξωδικαστικό συμβιβασμό. Περίπου ένα χρόνο αργότερα, η πόλη της Σάντα Μόνικα εξέδωσε άδειες για ένα πιλοτικό πρόγραμμα ενοικιαζόμενων πατινιών διάρκειας 16 μηνών σε 4 εταιρείες. Ο αριθμός των πατινιών ήταν συγκεκριμένα, οι θέσεις στάθμευσης σαφώς ορισμένες και διαγραμμισμένες. Κάθε εταιρεία πλήρωνε $20,000 για να συμμετέχει συν $130 ανά πατίνι ανά χρόνο. Μεταξύ άλλων υποχρεώσεων, οι εταιρείες ήταν και υποχρεωμένες να μοιράζονται δεδομένα σχετικά με τη χρήση των πατινιών με το δήμο και με το κοινό.

Τα πράγματα για τις πόλεις που γίνονται στόχοι πολλών πατινό-σταρτάπερ ταυτόχρονα είναι ακόμη χειρότερα, γιατί οι εταιρείες αναγκάζονται να ανταγωνιστούν η μία την άλλη. Επειδή όλες οι εταιρείες πατινιών προσφέρουν το ίδιο ακριβώς πράγμα στην ίδια περίπου τιμή, οι χρήστες δεν έχουν ουσιαστική προτίμηση. Οπότε, θα επιλέξουν απλά την εταιρεία της οποίας το πατίνι θα δουν μπροστά τους πρώτο, όταν θελήσουν να πάρουν ένα. Θα κατεβάσουν το app της, και έπειτα αυτή η εταιρεία θα παραμείνει για πάντα η πρώτη επιλογή του συγκεκριμένου χρήστη. Έτσι, όταν μια πόλη δεν έχει θεσπίσει κανόνες, τα πατίνια λειτουργούν περισσότερο σαν τρισδιάστατες διαφημίσεις, παρά σαν μέσα μεταφοράς.

Οπότε, σε μια αγορά χωρίς κανόνες, οι εταιρείες προσπαθούν να βγάλουν στα πεζοδρόμια όσο το δυνατόν περισσότερα πατίνια, άσχετα με τις πραγματικές ανάγκες της πόλης. Μία έρευνα δείχνει ότι στις εννέα μεγαλύτερες αμερικανικές πόλεις, το μέσο ποσοστό χρήσης των πατινιών είναι μόλις 4,4%. Στο Κάνσας Σίτι καταγράφηκε υπερπροσφορά 228%, με 196 ποσοστιαίες μονάδες αυτής να οφείλονται αποκλειστικά στον ανταγωνισμό μεταξύ των εταιρειών. Ακόμα πιο ανησυχητική είναι η περίπτωση της Ρώμης, όπου πριν την εφαρμογή ρυθμιστικού πλαισίου, μόνο το 2% των πατινιών χρησιμοποιούνταν σε καθημερινή βάση (πρόσφατα, η πόλη της Ρώμης αποφάσισε να μειώσει ξανά και δρασικά τον αριθμό των πατινιών στους δρόμους της). Στο εξωτερικό, όπως και στην Αθήνα σήμερα, οι εταιρείες εκμεταλλεύονται τις πόλεις και το δημόσιο χώρο τους για να “κατακτήσουν” την αγορά της πόλης – τίποτα άλλο δεν έχει σημασία.

Μπροστά σ' αυτά τα δεδομένα, η επίκληση της "ατομικής ευθύνης" των χρηστών από τις εταιρείες είναι όχι απλώς υποκριτική αλλά και προσβλητική για τη νοημοσύνη μας. Τα χιλιάδες αυθαίρετα παρατημένα και ενοικιαζόμενα πατίνια στα πεζοδρόμια της πόλης, δεν αποτελούν μεμονωμένα περιστατικά κακής στάθμευσης. Αποτελούν ένα συστημικό φαινόμενο όπου οι δημόσιοι χώροι καταλαμβάνονται μαζικά από ιδιωτικές εταιρείες που δεν έχουν καμία πρόθεση να περιορίσουν τα πατίνια τους στον αριθμό που πραγματικά χρειάζεται η πόλη.

Τι κάνουμε τώρα;

Δεν χρειάζεται να είναι κανείς κατά της μικροκινητικότητας ή των ενοικιαζόμενων πατινιών (και σε καμία περίπτωση κατά των ιδιωτικών πατινιών) για να πιστεύει πως η τρέχουσα κατάσταση είναι πλήρως απαράδεκτη. Με σωστό σχεδιασμό τα ενοικιαζόμενα ποδήλατα και πατίνια ίσως να μπορούν να συμβάλλουν ουσιαστικά στο κυκλοφοριακό πρόβλημα της Αθήνας. Όμως τα ενοικιαζόμενα πατίνια πρέπει να είναι μέρος ενός σωστού σχεδιασμού από τους αρμόδιους θεσμούς – όχι αυθαίρετη πρωτοβουλία startuppers, οι οποίοι χωρίς καμία συνεννόηση και σχέδιο παρατάνε πατίνια στα πεζοδρόμια.

Είναι εξαιρετικά σημαντικό να χρησιμοποιήσει η πόλη τις εταιρείες, και όχι οι εταιρείες τη πόλη. Για το σημερινό χάος, φταίνε προπάντων οι εταιρείες – ίσως όχι νομικά, αλλά σίγουρα ηθικά. Δυστυχώς, μαγικά ραβδιά δεν υπάρχουν και το να αποφασίσουμε συλλογικά σαν Αθηναίοι το αν θέλουμε ενοικιαζόμενα πατίνια και με ποιους κανόνες παίρνει χρόνο. Μέχρι τότε, τα πατίνια πρέπει να φύγουν προσωρινά. Το αίτημα αυτό δεν είναι υπερβολικό – πρέπει να γυρίσουμε στη κανονικότητα και να αναστρέψουμε την αυθαίρετη απόφαση των 7 εταιρειών να μετατρέψουν τα πεζοδρόμια σε startup battleground χωρίς να τους το ζητήσει απολύτως κανείς, μέχρι η πόλη να αποκτήσει ένα σχέδιο για το πως θα χρησιμοποιήσει τα πατίνια για το όφελος των δημοτών της. Μέχρι να ετοιμαστεί η κανονιστική, η οποία βρίσκεται ήδη στα σκαριά. Μέχρι τότε, πρέπει να κάνουμε ακριβώς αυτό που έκανε η Santa Monica το 2017: να απαιτήσουμε από τις εταιρείες να περιμένουμε το σχέδιο. Η Αθήνα δε πρέπει να είναι ξέφραγο αμπέλι.

Εδώ και κάποιες εβδομάδες, κάποιοι από εμάς διεκδικούμε από το δήμο το αυτονόητο: το δικαίωμα δηλαδή στο δημόσιο χώρο απέναντι σε 7 εταιρείες που δρουν αυθαίρετα, ανεξέλεγκτα και με περισσό θράσος στη πόλη μας, έχοντας παρατήσει χιλιάδες πατίνια στα πεζοδρόμια χωρίς καμία άδεια από το δήμο. Αν η ασυδοσία σε ενοχλεί, και αν τα παραπάνω σε βρίσκουν σύμφωνο, μπορείς να συμμετέχεις στο aintnoloveinthejungle.gr.

---