Πολεοσκόπιο, 2026-05-13
Δεν μπορεί να πάει χαμένη τόση θερμότητα | Το αυτοκίνητο δεν είναι επιλογή | Η Μαδρίτη που χτίζει
Καλώς ήρθατε στο Πολεοσκόπιο, μια διεβδομαδιαία συλλογή ειδήσεων και συνδέσμων για τις πόλεις, την ανάπτυξή τους και τους ανθρώπους που τις κατοικούν.
Τα 3 βασικά
1. Δεν μπορεί να πάει χαμένη τόση θερμότητα
Η συνολική ηλεκτρική ισχύς των υφιστάμενων ελληνικών data centers ανέρχεται σε περίπου 44 MW, ενώ άλλα 533 MW βρίσκονται υπό κατασκευή/σχεδιασμό. Αυτό το μέγεθος αντιστοιχεί σε ετήσια κατανάλωση 480.000 νοικοκυριών. Η εγκατάστασή τους επιτρέπεται σχεδόν παντού (από βιομηχανικά πάρκα έως οικιστικές περιοχές), ενώ κέντρα κάτω των 20 MW εξαιρούνται από πλήρη μελέτη περιβαλλοντικών επιπτώσεων.
Το πρώτο ερώτημα που προκύπτει είναι τι θα σημαίνει αυτό για τους λογαριασμούς ρεύματος. Στις χώρες όπου ήδη λειτουργούν, τρεις μηχανισμοί ανεβάζουν τους λογαριασμούς όλων: μετακύλιση κόστους νέων υποδομών στο γενικό δίκτυο, marginal pricing όπου η ακριβότερη μονάδα ορίζει την τιμή για όλους, και ισχυρότερη διαπραγματευτική θέση παραγωγών ακριβής ενέργειας. Στις ΗΠΑ οι λογαριασμοί κοντά σε data centers έχουν φτάσει στo +267%. Στην Ιρλανδία ο μέσος όρος είναι +€100/χρόνο. Στη Λουιζιάνα η Meta κάλυψε μόνο τα μισά από $3 δισ. σε νέα παραγωγή με τα υπόλοιπα να μοιράζονται στους ντόπιους καταναλωτές. Δύο πιθανές λύσεις: λειτουργία «behind the meter» με ιδιωτική παραγωγή (όπως δρομολογείται στο data center της ΔΕΗ στην Κοζάνη) ή ενσωμάτωση ως ρυθμιστές του δικτύου που απορροφούν φθηνή ΑΠΕ τις ώρες χαμηλής ζήτησης.
Πέρα από το ρεύμα, σχεδόν όλη αυτή η ισχύς καταλήγει ως θερμότητα που πρέπει να απομακρυνθεί, με τα συστήματα ψύξης να καταναλώνουν σημαντικές ποσότητες νερού: ο διεθνής μέσος όρος (Water Usage Effectiveness) είναι 1,8 λίτρα ανά kWh ηλεκτρικής ενέργειας, με εύρος 1-9 λίτρα ανάλογα με το κλίμα και τη μέθοδο. Για τα 533 MW υπό κατασκευή, αυτό μεταφράζεται σε ~5 με ~42 εκατομμύρια κυβικά μέτρα νερού ετησίως με 100% λειτουργικότητα.
Προσωπικά, δεν με απασχολεί τόσο το αν θα βρούμε νερό αντίστοιχο με το 1%-9% της ετήσιας κατανάλωσης της Αττικής (εδώ και εδώ). Με απασχολεί όμως μια τρίτη διάσταση - η οποία είναι και ευρωπαϊκή υποχρέωση - που δεν έχω παρατηρήσει να συζητάμε: τι κάνεις με τη θερμότητα που παράγεται.
Ενδεικτικά, στο Espoo της Φινλανδίας το project Microsoft/Fortum θα καλύπτει το 40% του τοπικού δικτύου τηλεθέρμανσης (250.000 κάτοικοι) και το Stockholm Data Parks ζεσταίνει 30.000 διαμερίσματα. Όπου δεν υπάρχει δίκτυο τηλεθέρμανσης, υπάρχουν εναλλακτικές: η βρετανική Deep Green τοποθετεί μικρά data centers απευθείας μέσα σε δημόσια κολυμβητήρια, η νορβηγική Green Mountain τροφοδοτεί το μεγαλύτερο επίγειο ιχθυοτροφείο πέστροφας στον κόσμο, και η γερμανική NeoCarbon (disclaimer: η Astylab Ventures έχει επενδύσει στη NeoCarbon) χρησιμοποιεί τη θερμότητα για δέσμευση CO2.
2. Το αυτοκίνητο δεν είναι επιλογή
Στις 18 πόλεις της Ευρώπης και της Βόρειας Αμερικής που μελέτησε ομάδα ερευνητών, μόνο δύο είναι δομικά πιο φιλικές στα ΜΜΜ απ’ ό,τι στο αυτοκίνητο: το Παρίσι και η Ζυρίχη. Ο νέος Δείκτης Εξάρτησης από το Αυτοκίνητο (Car Dependency Index, CDI) συγκρίνει πόσες ευκαιρίες (δουλειές, υπηρεσίες, αναψυχή) μπορεί κανείς να φτάσει σε εύλογο χρόνο με αυτοκίνητο και πόσες με ΜΜΜ.
Το πιο διδακτικό εύρημα έρχεται από τη μελέτη της Βιέννης. Όταν συγκρίνεις κοινότητες με παρόμοιο εισόδημα αλλά διαφορετικό CDI, εμφανίζεται ένα καθαρό μοτίβο: η εξάρτηση προβλέπει την ιδιοκτησία αυτοκινήτου ανεξάρτητα από την επίδραση του εισοδήματος. Το αυτοκίνητο, σε αυτές τις γειτονιές, δεν είναι επιλογή.
Στη Ρώμη, οι ερευνητές προσομοίωσαν τι θα συνέβαινε με τις δύο νέες γραμμές μετρό που σχεδιάζονται. Στις 10 περιοχές με τη μεγαλύτερη βελτίωση, το CDI πέφτει από επίπεδο Ρώμης σε επίπεδο Μονάχου ή Βαλένθια. Σε επίπεδο πόλης η μέση μείωση είναι μικρότερη, αλλά αρκετή για να μειώσει το ποσοστό όσων πάνε στη δουλειά με αυτοκίνητο κατά 5 ποσοστιαίες μονάδες, που αντιστοιχούν σε 60.000 λιγότερες ημερήσιες μετακινήσεις στη δουλειά με αυτοκίνητο. Το συμπέρασμα των ερευνητών είναι γνώριμο: οι μεμονωμένες παρεμβάσεις δεν αρκούν. Για να αλλάξει η συνολική εικόνα μιας πόλης χρειάζεται συντονισμένη επέκταση δικτύου.
Η Αθήνα δεν είναι στο δείγμα, αλλά η μέθοδος είναι ανοιχτή και αναπαραγώγιμη με δωρεάν δεδομένα (OpenStreetMap, WorldPop, OSRM, GTFS). Η λογική (μικρός πυρήνας με μετρό, εκτεταμένα προάστια χωρίς, προαστιακός που λειτουργεί σαν να μην υπάρχε) λέει πως θα τοποθετούμασταν κοντά στη Ρώμη. Αν τρέξει κάποιος την άσκηση, ας μοιραστεί το αποτέλεσμα!
3. Η Μαδρίτη που χτίζει
Σε 12 χρόνια, η Μαδρίτη τριπλασίασε το δίκτυο μετρό της χτίζοντας 56 χλμ. στο 1/23 του κόστους ανά χλμ. της Νέας Υόρκης. Τα κατάφερε μέσω συγκεντρωμένης πολιτικής λογοδοσίας: ένα όργανο σχεδιασμού-χρηματοδότησης-κατασκευής, ταχείες αδειοδοτήσεις, μόνιμη εσωτερική ομάδα μηχανικών, και καθαρές επιλογές μεταξύ τεχνολογιών αντί για ταυτόχρονη επιδίωξη όλων των στόχων. Παράλληλα, την τελευταία δεκαετία η Ισπανία αύξησε τον κατώτατο μισθό κατά 60%, τριπλασίασε τη φωτοβολταϊκή της ισχύ ξεπερνώντας τα 41 GW, και η Μαδρίτη πρόσθεσε 500.000 κατοίκους από το 2000. Είναι μια από τις λίγες παλιές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες που μεγαλώνει αντί να συρρικνώνεται και έχει το υψηλότερο προσδόκιμο ζωής στην Ευρωπαϊκή Ένωση (πάνω από 85 έτη). Επιπλέον, έσπασε φέτος ρεκόρ με 11,2 εκατ. τουρίστες (με το γνωστό τίμημα - κάποιοι αποκαλούν τη νέα Μαδρίτη το «Νέο Μαϊάμι»).
Η μεγαλύτερη όμως δοκιμασία είναι η στέγαση, και εδώ η Ισπανία διχάζεται. Η Μαδρίτη στοχεύει σε πάνω από 200.000 νέες κατοικίες μέσα στη δεκαετία μέσω επιτάχυνσης αδειοδοτήσεων (από 13 μήνες σε 71 ημέρες) και απελευθέρωσης γης. Η Βαρκελώνη επιλέγει το αντίθετο: ελέγχοι ενοικίων από τον Μάρτιο του 2024, απαγόρευση βραχυπρόθεσμων ενοικιάσεων από το 2028, διπλασιασμός κοινωνικής κατοικίας από 6% σε 15% μέχρι το 2045, και μόλις 1.195 αδειοδοτήσεις στην πόλη το 2025 (χαμηλό δεκαετίας).
Δύο χρόνια μετά την επιβολή του ελέγχου ενοικίων, τα ενοίκια στη Βαρκελώνη έχουν πέσει 3%, αλλά το κόστος ανά τ.μ. έφτασε σε ιστορικό υψηλό €24 τον Σεπτέμβριο του 2025. Πώς γίνεται αυτό; Τα διαμερίσματα γίνονται μικρότερα (από 75 σε 71 τ.μ. ο μέσος όρος). Το απόθεμα μακροχρόνιων μισθώσεων κατέρρευσε 56%, οι εποχικές μισθώσεις (temporada: συμβόλαια 1-11 μηνών που παρακάμπτουν τον έλεγχο ενοικίων) πέρασαν από 7% σε 64% της προσφοράς στο τέλος του 2025, και η Μαδρίτη έχει σήμερα δέκα φορές περισσότερα μακροχρόνια διαμερίσματα από τη Βαρκελώνη με συγκρίσιμο μητροπολιτικό πληθυσμό.
Το πιο ειλικρινές σχόλιο πάνω σε αυτή την εικόνα δεν έρχεται από τους πολέμιους της ρύθμισης. Έρχεται από την Carme Trilla, πρόεδρο του Observatori Metropolità de l'Habitatge της Βαρκελώνης: «Ο έλεγχος ενοικίων δεν επιτίθεται στο βαθύτερο πρόβλημα, που είναι η έλλειψη προσφοράς.» Υπερασπίζεται τη ρύθμιση ως μεταβατικό μέτρο για την προστασία υφιστάμενων ενοίκων μέχρι να χτιστεί κοινωνική κατοικία — κάτι που όντως μπορεί να καταφέρει.
Η Μαδρίτη αποδεικνύει ότι μια παλιά πόλη μπορεί να μεγαλώνει αν το κράτος κάνει τη δουλειά του. Το ερώτημα τώρα είναι αν το ίδιο μοντέλο μπορεί να εφαρμοστεί στα δύσκολα που έρχονται: να μη χαθεί ο χαρακτήρας της πόλης και να παραχθεί αρκετή στέγη ώστε η ρύθμιση να μη χρειάζεται.
Ελλάδα
Επιβεβαίωση από τον ΟΑΣΑ για όσα συζητήσαμε στο προηγούμενο Πολεοσκόπιο: το νέο Στρατηγικό Σχέδιο Μεταφορών της Αττικής βάζει ως προτεραιότητα την πύκνωση των δρομολογίων του Προαστιακού ώστε να λειτουργεί ως γραμμή μετρό. Με δύο μόνο επιπλέον συρμούς, ο άξονας Πειραιάς-ΣΚΑ θα μπορούσε να φτάσει συχνότητες 15 λεπτών αντί για έναν συρμό ανά ώρα σήμερα. Τρεις οι προϋποθέσεις: ολοκλήρωση της υπογειοποίησης στα Σεπόλια μέχρι το 2027, αναβάθμιση του παραμελημένου τμήματος Λαρίσης-Πειραιά (κακές γραμμές, ισόπεδες διαβάσεις, χωρίς τηλεδιοίκηση), και επέκταση της τηλεδιοίκησης σε όλο το δίκτυο.
Ο ΟΑΣΑ παρουσίασε επίσης νέο χάρτη μετρό για το 2045, με προτεραιότητα μετά τη Γραμμή 4 δύο νέες γραμμές (κυκλική και ημικυκλική).
[🎧] Συζήτηση με τη Ντόρα Γαλάνη για την ανάπλαση της Διονυσίου Αρεοπαγίτου και πολλά άλλα.
Η κυβέρνηση υπέγραψε ΚΥΑ για on-bill financing: ενεργειακές αναβαθμίσεις (αντλίες θερμότητας, κουφώματα, μόνωση) χωρίς αρχικό κεφάλαιο, με αποπληρωμή μέσω του λογαριασμού ρεύματος.
Η Golden Visa των 250.000 ευρώ διατηρήθηκε στην Αττική μόνο για αλλαγές χρήσης: γραφεία, καταστήματα και βιοτεχνικοί χώροι που μετατρέπονται σε κατοικίες. Σύμφωνα με το Πανελλαδικό Δίκτυο E-Real Estates, το 10-15% των επενδύσεων αφορά πλέον αγορές ολόκληρων κτιρίων 600-1.000 τ.μ. που σπάνε σε 8-12 διαμερίσματα 40-70 τ.μ. και πωλούνται γύρω στις 250.000 ευρώ ανά μονάδα.
Η κανονιστική του Δήμου Αθηναίων για τα πατίνια ψηφίστηκε τον Νοέμβριο του 2025, θα ξαναψηφιστεί στις 14 Μαΐου μετά τις αλλαγές που ζήτησε η Αποκεντρωμένη Διοίκηση Αττικής, και θα εφαρμοστεί όταν εφαρμοστεί. Αφαιρέθηκαν οι ζώνες πλήρους απαγόρευσης γύρω από την Ακρόπολη και το ιστορικό κέντρο.
Το WIRED Greece ακολούθησε το OpenCouncil στην Ορεστιάδα.
Ανεξάρτητη πλατφόρμα που στοχεύει αφενός στην καταγραφή των δημοσίων συμβάσεων που σχετίζονται με την πρόληψη και αντιμετώπιση δασικών πυρκαγιών και αφετέρου στην παρακολούθηση των πυρκαγιών στην Ελλάδα.
Δύο σοβαρά περιστατικά road rage μέσα σε λίγες ώρες σε Παγκράτι και Γαλάτσι, και στις δύο περιπτώσεις για μία θέση πάρκινγκ (22χρονη και 45χρονος στο νοσοκομείο). Από το 2023 έχουν δημοσιοποιηθεί τουλάχιστον επτά σοβαρά περιστατικά (δύο με νεκρούς) και μόνο ένας ιατροδικαστής στην Αθήνα έχει εξετάσει 30 θύματα σε 2 χρόνια.
Στρεσόμετρο σε 1.023 κατοίκους Αθήνας και Θεσσαλονίκης: 57% παρουσίασαν αγχώδη συμπτώματα, 46,5% καταθλιπτικά τις τελευταίες δύο εβδομάδες, μέσο σκορ στρες 48,53/100. Οι δύο μεγαλύτεροι επιβαρυντικοί παράγοντες είναι η οικονομική δυσχέρεια και ο χρόνος μετακίνησης (το 35% του δείγματος μετακινείται πάνω από μία ώρα την ημέρα).
Τι έμαθε στον Δημήτρη μια εξάμηνη δοκιμή e-bike για τη μεταφορά δύο παιδιών (2 και 6 ετών) στην Κυψέλη. Συνυπογράφω.
Αστική Ζωή
Νέα μελέτη του King's College London σε 498 βρέφη: όσα εκτέθηκαν σε υψηλά επίπεδα διοξειδίου του αζώτου και αιωρούμενων σωματιδίων στο πρώτο τρίμηνο της εγκυμοσύνης, είχαν σημαντικά χαμηλότερη επίδοση σε γλωσσικά τεστ στους 18 μήνες.
Δέκα χρόνια Sadiq Khan στο Λονδίνο: ULEZ σε ολόκληρο το Greater London, 640.000 νέα δέντρα, τετραπλασιασμός ποδηλατικού δικτύου, πλήρης πεζοδρομοποίηση Oxford Street μέχρι το τέλος του καλοκαιριού, αποεπένδυση του συνταξιοδοτικού από ορυκτά καύσιμα. Το όριο 20 mph έχει αποτρέψει 250+ θανάτους. Το NO2 έπεσε εντός ορίου για πρώτη φορά από το 2010, όταν η εκτίμηση του King’s College το 2019 ήταν ότι θα έπαιρνε 193 χρόνια χωρίς επιπλέον δράση. Η στρατηγική του Khan: «καλύτερα να αντιγράψεις καλά παρά να εφεύρεις άσχημα».
Σε 140 ημέρες κάποιος φωτογράφισε και τα 2.549 υπαίθρια γήπεδα μπάσκετ του Χονγκ Κονγκ, μία πόλη που στριμώχνει το παιχνίδι όπου χωρά: σε ταράτσες, σε πάρκα, ανάμεσα σε ουρανοξύστες.
[🎧] Νέα έκθεση των Alice Ferguson και Tim Gill για τον παιδοκεντρικό σχεδιασμό δρόμων: 75.000 παιδιά πεζοί και ποδηλάτες (0-19 ετών) σκοτώνονται ετησίως από οδηγούς παγκοσμίως (τα τροχαία είναι η πρώτη αιτία θανάτου σε παιδιά και εφήβους, πάνω από καρκίνο, πνιγμό και ελονοσία). Στο ΗΒ οι θάνατοι παιδιών πεζών έχουν μειωθεί από τη δεκαετία του ‘80, αλλά όχι επειδή έγιναν οι δρόμοι ασφαλέστεροι αλλά επειδή τα παιδιά έχουν απομακρυνθεί πλέον από αυτούς με κόστος στη σωματική κίνηση, την κοινωνικοποίηση και την ανεξαρτησία τους.
Η Πόλη του Μεξικού βυθίζεται 25 εκατοστά ετησίως σύμφωνα με νέα δορυφορικά δεδομένα της NASA και έχει χάσει συνολικά 12 μέτρα ύψος σε λιγότερο από έναν αιώνα.
Η Νέα Ορλεάνη από την άλλη, έχει περάσει το «σημείο μη επιστροφής» και η μετεγκατάσταση των 360.000 κατοίκων της πρέπει να ξεκινήσει τώρα, καθώς εντός του αιώνα η ακτογραμμή της νότιας Λουιζιάνας θα υποχωρήσει έως και 100 χλμ. προς το εσωτερικό.
Στη Σιγκαπούρη το 76% των πολιτών ζει σε δημόσια κατοικία (HDB), η ιδιοκατοίκηση ξεπερνά το 90%, και η μέση τιμή σπιτιού είναι 3,8 φορές το διάμεσο εισόδημα. Όμως οι τιμές των HDB έχουν ανέβει πάνω από 50% από την πανδημία, και νέα μελέτη δείχνει το γιατί: μόλις η στέγη γίνει το βασικό συνταξιοδοτικό περιουσιακό στοιχείο των ιδιοκτητών, αυτοί μετατρέπονται σε NIMBYs και εμποδίζουν καθετί που μπορεί να φέρει πτώση τιμών.
Οι Αμερικανοί θέλουν να ξαναγνωρίσουν τους γείτονές τους: ομαδικές συνομιλίες κτιρίων και τετραγώνων, αμοιβαία βοήθεια με τα παιδιά, αυτοοργάνωση σε τοπικές κρίσεις.
Στο Bloomberg CityLab της Μαδρίτης, η Αν Ινταλγκό συνόψισε τη 12ετή θητεία της στο Παρίσι σε μία φράση: «Η λύση ήταν εύκολη: λιγότερα αυτοκίνητα στην πόλη».
[📹] Οι στάσεις λεωφορείων στο Βέλγιο συλλέγουν βρόχινο νερό για τον καθαρισμό των δρόμων και το πότισμα των φυτών της περιοχής.
Η Σαρλότ της Βόρειας Καρολίνας παρέχει άτοκα δάνεια έως $80.000 σε ιδιοκτήτες για να χτίσουν δεύτερες, μικρότερες κατοικίες (ADUs) στις αυλές τους, με τον όρο να τις ενοικιάζουν για 8 χρόνια σε νοικοκυριά με χαμηλότερα εισοδήματα.
Φανταστικό ηχητικό έργο που μετατρέπει τους ~800 συρμούς του μετρό της Νέας Υόρκης σε ζωντανό τζαζ συγκρότημα: κάθε τρένο μία νότα.
Βιώσιμη κινητικότητα
Μελέτη του IIHS σε 593.454 διαδρομές: όσο πιο γρήγορα οδηγείς, τόσο πιο πιθανό να χρησιμοποιήσεις το κινητό σου.
Σύνοψη ειδικών για τη μείωση εξάρτησης από το αυτοκίνητο. Τα φτηνά εισιτήρια ωφελούν κυρίως όσους ήδη παίρνουν ΜΜΜ. Στο Μύνστερ και τη Στοκχόλμη, πιλοτικά κλεισίματα δρόμων πριν τη μόνιμη εφαρμογή έδειξαν ότι, μόλις οι κάτοικοι ζήσουν τη διαφορά, η αντίθεση μαλακώνει. Στη Βόρεια Αμερική, η πολιτισμική σύνδεση των ΜΜΜ με τη φτώχεια παραμένει εμπόδιο που στην Ευρώπη δεν υπάρχει (αλλά ίσως υπάρχει στην Ελλάδα;).
Η Τζακάρτα πέρασε από την πιο κορεσμένη πόλη του πλανήτη το 2014 στην 24η σήμερα. Έφτιαξε το μεγαλύτερο BRT δίκτυο στον κόσμο (γρήγορα λεωφορεία σε αποκλειστικές λωρίδες), μετρό χρηματοδοτημένο από ιαπωνικό δάνειο 0,1% και ελαφρύ μετρό, με αποτέλεσμα το μερίδιο χρήσης ΜΜΜ να αυξηθεί από 2% (2015) σε 10% (2024).
Στο Σαν Φρανσίσκο, το SFpark με δυναμικές τιμές μείωσε 43% τον χρόνο αναζήτησης πάρκινγκ, ενώ στο Πόρτλαντ, ζώνες διανομών μηδενικών εκπομπών μείωσαν 60% τον χρόνο φορτοεκφόρτωσης και 40% το διπλοπαρκάρισμα.
Τον Μάρτιο, πρώτο μήνα μετά τους βομβαρδισμούς στο Ιράν: οι πωλήσεις ηλεκτρικών αυτοκινήτων αυξήθηκαν 44% σε Γαλλία, Γερμανία και Βρετανία (206.200 οχήματα), 67% στην Ιταλία και 68% στην Αυστραλία.
Τεχνολογία
Διαδραστικός οδηγός για το πώς λειτουργεί το GPS.
Η Joby Aviation δοκιμάζει στη Νέα Υόρκη ηλεκτρικό αεροσκάφος κάθετης απογείωσης που καλύπτει τη διαδρομή JFK–Μανχάταν σε 10 λεπτά αντί για μία ώρα, με κόστος ~$200.