Καλώς ήρθατε στο Πολεοσκόπιο, μια διεβδομαδιαία συλλογή ειδήσεων και συνδέσμων για τις πόλεις, την ανάπτυξή τους και τους ανθρώπους που τις κατοικούν.
Τα 3 βασικά
1. 584.400 νέα τετραγωνικά
Τον Ιούνιο έγραφα ότι το επόμενο βήμα για τη στέγαση είναι πολεοδομικό. Στις 4 Νοεμβρίου το υπουργείο Περιβάλλοντος έβαλε σε διαβούλευση τις νέες ζώνες όπου θα επιτρέπεται να χτίσει κανείς περισσότερο. Κάθε περιοχή έχει τη δική της μελέτη, και οι ζώνες θα εγκριθούν με προεδρικό διάταγμα, όπως ζητά το ΣτΕ.
Ο μηχανισμός λέγεται μεταφορά συντελεστή δόμησης, και τον θεσμοθέτησε ο Στέφανος Μάνος το 1979. Κάποιος που έχει ένα διατηρητέο ή οικόπεδο που θα γίνει δημόσιος χώρος παίρνει έναν «τίτλο» για τα τετραγωνικά που δεν μπορεί να χτίσει, και τον πουλά σε κάποιον που θέλει να χτίσει παραπάνω αλλού. Γρήγορα όμως φάνηκε ότι δεν υπήρχε πού να χτιστούν αυτά τα τετραγωνικά. Μετά από διαδοχικές ακυρώσεις στο ΣτΕ, οι τίτλοι σταμάτησαν να εκδίδονται το 2007. Τώρα προτείνονται ζώνες σε 12 περιφερειακές ενότητες, ανάμεσά τους ολόκληρη η Θεσσαλονίκη, το Ηράκλειο, τα Χανιά και 11 δημοτικές ενότητες στα βόρεια προάστια της Αθήνας. Οι αυξήσεις συντελεστή είναι από 0,10 έως 0,60.
Η πυκνότητα πάει κοντά στο μετρό και στις μεγάλες λεωφόρους. Στα βόρεια προάστια, η μελέτη υπολογίζει 584.400 επιπλέον τετραγωνικά και 9.500 νέους κατοίκους. Πάνω από 430.000 τετραγωνικά πάνε σε τρεις περιοχές: στο Χαλάνδρι, σε μια παλιά βιομηχανική περιοχή της Μεταμόρφωσης δίπλα στην εθνική οδό, και στον Χολαργό, κοντά στους σταθμούς του μετρό. Ψυχικό, Φιλοθέη, Κηφισιά και Νέα Ερυθραία παίρνουν μαζί περίπου 70.000. Ειδικά εκεί, το πραγματικό τεστ θα είναι οι γείτονες.
2. Μια διάβαση κάθε 670 μέτρα
Στο Λος Άντζελες, όπου τα τροχαία σκότωσαν πέρσι 290 ανθρώπους, ένας φοιτητής Νομικής και περίπου 150 εθελοντές βάφουν μόνοι τους διαβάσεις σε επικίνδυνες διασταυρώσεις. Τις πρώτες που έβαψε ο Τζόναθαν Χέιλ ο δήμος τις έσβησε δύο μήνες μετά, γιατί δεν πληρούσαν τις προδιαγραφές. Αργότερα τις ξαναέβαψε ο ίδιος.
Στην Αθήνα ο Δήμος δεν έχει κάτι να σβήσει. Σύμφωνα με τα δεδομένα του Walkable Athens του ΕΜΠ και του Δήμου Αθηναίων, το 91,4% των σημείων διάβασης δεν έχει καμία διαγράμμιση, και από τις 1.452 διαβάσεις που υπάρχουν οι 797 είναι ξεβαμμένες. Όπως δείχνει σε ανάλυσή του ο Ορέστης Πασχαλινάς, το Παρίσι έχει μία διάβαση κάθε 77 μέτρα δρόμου ενώ η Αθήνα μία κάθε 670.
Εξίσου σημαντικά, όποιος δεν έχει διάβαση σε απόσταση 50 μέτρων στο Παρίσι μπορεί να διασχίσει τον δρόμο και κρατά την προτεραιότητα. Στην Ελλάδα, ο ΚΟΚ λέει στον πεζό που δεν βρίσκει διάβαση να μην κατέβει στο οδόστρωμα αν δεν βεβαιωθεί ότι δεν θα εμποδίσει τα αυτοκίνητα.
Η σύμβαση του Δήμου για την προσβασιμότητα, 2,5 εκατ. ευρώ για δύο χρόνια, προβλέπει 54.000 ευρώ για διαγραμμίσεις, ποσό αρκετό για 120 έως 200 διαβάσεις. Ακόμα και να φτιάχναμε και τις 797 ξεβαμμένες, τα ανθεκτικά υλικά διαγράμμισης κρατούν λίγα χρόνια.
Ποιος θα τις κρατήσει βαμμένες; Στους δήμους μας βρίσκονται σχετικά εύκολα χρήματα για να γίνει κάτι, σχεδόν ποτέ για να συντηρηθεί. Το Σιάτλ ξαναβάφει περίπου 1.000 διαβάσεις τον χρόνο, ώστε να περνά από την καθεμία κάθε τέσσερα χρόνια. Η σύμβαση της Αθήνας φτάνει για 60 με 100 τον χρόνο, και σε δύο χρόνια τελειώνει.
3. Παλιά σπίτια, καινούργιοι όροφοι, λιγότερες άδειες
Στις 29 Οκτωβρίου άνοιξε η πλατφόρμα για τις αιτήσεις του «Ανακαινίζω». Το πρόγραμμα καλύπτει έως το 95% του κόστους μιας ανακαίνισης, με ανώτατο ποσό τα 36.000 ευρώ, και έχει προϋπολογισμό 500 εκατ. Βεβαίωση επιλεξιμότητας έχουν βγάλει περίπου 94.000 ιδιοκτήτες. Οι 14.000 από αυτούς έχουν κλειστό σπίτι.
Αυτά τα κλειστά σπίτια έχουν προτεραιότητα, και 200 από τα 500 εκατ. θα πάνε μόνο σε αυτά. Τα χρήματα όμως μοιράζονται ανά περιφέρεια. Η Αττική, που έχει τα περισσότερα κλειστά σπίτια, παίρνει περίπου 37,3 εκατ., και τα μοιράζεται με το Νότιο Αιγαίο. Με το ανώτατο ποσό, αυτά φτάνουν για περίπου 1.000 σπίτια, σε δύο περιφέρειες όπου ζουν 4 στους 10 κατοίκους της χώρας.
Για τα καινούργια σπίτια, το πρόγραμμα build to rent της κυβέρνησης έχει πλέον ενδεικτικούς αριθμούς. Προβλέπει έναν ή δύο επιπλέον ορόφους και ΦΠΑ 6%. Οι υποχρεωτικές θέσεις στάθμευσης πέφτουν στο μισό (γιατί όχι στο μηδέν;). Για 15 χρόνια, τα ενοίκια δεν φορολογούνται και ο ΕΝΦΙΑ είναι μηδενικός ή μειωμένος. Σε αντάλλαγμα, το ενοίκιο δεν θα ξεπερνά το 25-30% του καθαρού εισοδήματος του ενοικιαστή. Για ένα νοικοκυριό με 1.500 ευρώ τον μήνα, αυτό σημαίνει 375 με 450 ευρώ. Τα διαμερίσματα δεν θα πωλούνται για 15 χρόνια. Απευθύνεται σε όσους έχουν μεγάλη γη και μεγάλα κεφάλαια, όπως η Dimand με τα 140 διαμερίσματα στον Ελαιώνα: κάθε έργο πρέπει να έχει τουλάχιστον 50 διαμερίσματα και 3.000 τ.μ.
Στο μεταξύ, τον Ιούλιο εκδόθηκαν 2.873 οικοδομικές άδειες, 8,3% λιγότερες από πέρυσι, για 15% λιγότερα τετραγωνικά (τα στοιχεία αφορούν όλα τα κτίρια, όχι μόνο κατοικίες). Στην Αττική, ο όγκος των νέων κτιρίων έπεσε κατά ένα τρίτο. Σε δωδεκάμηνη βάση η εικόνα είναι καλύτερη: οι άδειες ανέβηκαν 7,9% και τα τετραγωνικά 10,6%. Η άνοδος όμως έρχεται μετά από ένα 2025 όπου οι άδειες για κατοικίες έπεσαν σχεδόν κατά ένα τέταρτο.
Αλλού:
Λανσάραμε το ΛΕΒΕΛ, ένα συνεργείο μαστορισσών. Στην Ελλάδα δουλεύουν πάνω από 200.000 άτομα στα υδραυλικά, στα ηλεκτρολογικά και σε άλλες τεχνικές δουλειές. Λιγότερο από το 2% είναι γυναίκες.
Έγραψα στο Substack της Idea Machines για τους αγρότες στην Ελλάδα που πουλάνε μόνο το 9% των φρούτων και λαχανικών τους μέσα από οργανώσεις παραγωγών, ενώ στην Ισπανία και την Ιταλία πουλάνε μέχρι και 58%.
Έκανα μια σύντομη εμφάνιση στο μίνι ντοκιμαντέρ των Σταύρου Διοσκουρίδη και Δημήτρη Κουλελή για το ποιος ανεβάζει τα ενοίκια στην Αθήνα.
Έχουμε νέο λουκ και δεδομένα στο Data for Greece.
Ελλάδα
Τους πρώτους εννέα μήνες του 2026, η μέση ταχύτητα στην Κηφισίας τις καθημερινές έπεσε στα 17-19 χλμ./ώρα, 16-19% χαμηλότερα από πέρυσι. Στην Κατεχάκη, προς Κηφισίας, έπεσε στα 12,8.
Ένας οδηγός στο κέντρο της Αθήνας ψάχνει θέση για να παρκάρει περίπου 37 ώρες τον χρόνο. Μέσα σε αυτές διανύει γύρω στα 570 χλμ.
Ο Δημήτρης Ρηγόπουλος αναρωτιέται αν οι πεζοδρομήσεις του εμπορικού τριγώνου έφεραν τη «μονοκαλλιέργεια» της εστίασης, και ο Εμπορικός Σύλλογος προειδοποιεί ότι η Αθήνα κινδυνεύει να γίνει «ένα απέραντο μπαρ». Η απάντηση ίσως βρίσκεται μέσα στο ίδιο το άρθρο: σύμφωνα με την τότε υπεύθυνη του προγράμματος, η κιγκαλερία της Βύσσης έσβηνε πολύ πριν από το 2017, με πολλά ισόγεια κλειστά και ορόφους με θέα στην Ακρόπολη που χρησιμοποιούνταν ως αποθήκες, γιατί τα ενοίκια είχαν καταρρεύσει. Ακόμα πιο σημαντικά: αν η πεζοδρόμηση ανέβασε τόσο τα ενοίκια ώστε να αντέχει μόνο η εστίαση, αυτό δείχνει ότι οι πεζόδρομοι της Αθήνας είναι λίγοι, όχι πολλοί!
Κάθε νέος σταθμός του μετρό ανεβάζει την αξία της γης γύρω του, γράφει το News 24/7, από τον Κεραμεικό που πλέον ανταγωνίζεται σε τιμές το Κολωνάκι μέχρι τον Πειραιά, όπου οι τιμές «αγοράζουν» ήδη το μέλλον. Το άρθρο δεν δίνει πηγή για το +15-20% που αναφέρει, αλλά μελέτη του 2013 επιβεβαιώνει ότι οι σταθμοί του μετρό, του τραμ και του Προαστιακού ανεβάζουν τις τιμές, ενώ του ΗΣΑΠ τις ρίχνουν, λόγω θορύβου. Το ερώτημα που λείπει είναι πόσο από αυτή την υπεραξία, που τη δημιούργησαν δημόσια χρήματα, επιστρέφει στο δημόσιο. Η απάντηση μάλλον είναι: όχι πολύ.
Από την 1η Νοεμβρίου, σύμφωνα με τον ΟΑΣΑ, ένα υβριδικό αρθρωτό λεωφορείο 18 μέτρων κάνει πιλοτικά τη διαδρομή από το μετρό Συγγρού-Φιξ ως το ΚΠΙΣΝ και τις Τζιτζιφιές, φορτίζοντας από το δίκτυο των τρόλεϊ και κινούμενο με μπαταρία όπου δεν υπάρχουν καλώδια. Ο ΟΑΣΑ σχεδιάζει ήδη διαγωνισμό για οχήματα της ίδιας τεχνολογίας, που θα αντικαταστήσουν τον στόλο των τρόλεϊ.
[📹] Η έμφυλη διάσταση της ακραίας ζέστης.
[📹] Ο ουρανοξύστης που διχάζει την Ευρώπη.
[📹] Η Αθήνα από το 4000 π.Χ. ως σήμερα, σε ένα τρισδιάστατο timelapse.
[🎧] «Τα φωτοβολταϊκά στο μπαλκόνι μειώνουν το κόστος ρεύματος».
[📹] Πάρκα ή Parking: Τι πόλη θέλουμε;
Αστική Ζωή
Σύμφωνα με νέα μελέτη, η ζέστη σκότωσε το φετινό καλοκαίρι πάνω από 50.000 ανθρώπους σε 854 ευρωπαϊκές πόλεις, σχεδόν διπλάσιους απ' ό,τι το 2003 και το 2022, και δύο στους τρεις θανάτους οφείλονται στην κλιματική αλλαγή. Σχεδόν οι μισοί ήταν άνω των 85.
Η Ονίτσα στη Νιγηρία είχε 163.000 κατοίκους το 1963 και σήμερα η αστική της περιοχή έχει 5,6 εκατομμύρια: οι αφρικανικές πόλεις μεγαλώνουν κατά 15 εκατ. ανθρώπους τον χρόνο, περισσότερο από τις κινεζικές στην κορύφωσή τους τη δεκαετία του ’90, και ως το 2050 θα προσθέτουν σχεδόν δύο Λονδίνα τον χρόνο. Αυτή τη φορά όμως δεν τους τραβούν τα εργοστάσια, όπως στην Κίνα ή την Ευρώπη: πάνω από τους μισούς κατοίκους ζουν σε άτυπους οικισμούς, και οι ερευνητές μιλούν για αστικοποίηση «γρήγορη, αργοπορημένη και φτωχή». Το Κιγκάλι είναι η εξαίρεση: υποχρεώνει τους κατασκευαστές να χτίζουν ψηλότερα για να πυκνώσει, έβαλε λεωφορειολωρίδες και περιορίζει την εισαγωγή αυτοκινήτων που δεν είναι ηλεκτρικά.
Η Πράγα χτίζει τα μισά σπίτια από όσα χρειάζεται, και γι’ αυτό έχει πλέον το πρώτο νέο πολεοδομικό σχέδιο εδώ και δεκαετίες, που στρέφει τις νέες κατασκευές σε πρώην σιδηροδρομικές εκτάσεις και εργοστάσια κοντά στα μέσα μεταφοράς.
Στην Ιαπωνία δεν ταξινομείς αυτοκίνητο αν δεν αποδείξεις ότι έχεις θέση εκτός δρόμου. Στα μικροσκοπικά οικόπεδα του Τόκιο οι αρχιτέκτονες χωράνε τη θέση μέσα στο ίδιο το σπίτι: το Tower House του 1966 στοιβάζει έξι επίπεδα και 65 τ.μ. σε οικόπεδο 20 τ.μ., αφήνοντας χώρο για ένα αυτοκίνητο δίπλα στη βάση του.
Στο Discretionary Review προσπαθείς να χτίσεις σπίτια στο Σαν Φρανσίσκο, όπου, σύμφωνα με τον δημιουργό του, κάθε οικόπεδο είναι πραγματικό έργο και κάθε νόμος πραγματικός: πρώτα έρχονται οι γείτονες, μετά οι προσφυγές, μετά οι αγωγές. Το όνομα του παιχνιδιού είναι μια διαδικασία της πόλης που επιτρέπει σε οποιονδήποτε να ζητήσει επανεξέταση ενός έργου, ακόμα κι αν τηρεί όλους τους κανόνες.
Ο δήμος ζήτησε 80 σπίτια και η αρχιτέκτονας Μέρι Ντάγκαν του έδωσε 157: πέντε πολυκατοικίες με ίδια κάτοψη, η καθεμία στραμμένη λίγο αλλιώς ώστε να μην κοιτάζει η μία μέσα στην άλλη, ανάμεσα στα δέντρα του οικοπέδου. Το συγκρότημα στο Κρόιντον, με κόστος 2.500 λίρες το τετραγωνικό, το φθηνότερο από τα υποψήφια, πήρε το βραβείο Stirling για το καλύτερο νέο κτίριο της Βρετανίας, παρότι το 2017 είχε μαζέψει 18 επιστολές υποστήριξης και 257 ενστάσεις, κυρίως για τη στάθμευση.
Η Bloomberg Philanthropies θα χρηματοδοτήσει έως 30 αμερικανικές πόλεις για να αντιγράψουν τρεις λύσεις που δούλεψαν: τον κανόνα του Σαν Ντιέγκο να εγκρίνει κάθε έργο αποκλειστικά προσιτής κατοικίας σε 30 εργάσιμες (ο μέσος χρόνος έπεσε στις εννιά μέρες), τα έως τρία σπίτια ανά οικόπεδο στο Ώστιν και τη «δύναμη κρούσης» της Ατλάντα. Η τελευταία δεν άλλαξε κανέναν νόμο ούτε προσέλαβε κανέναν: έβαλε στο ίδιο τραπέζι τους επικεφαλής κάθε δημόσιου φορέα με γη, από την υπηρεσία στέγασης ως τα σχολεία και τις συγκοινωνίες, και ο καθένας λέει μπροστά στους άλλους τι θα παραδώσει τον επόμενο μήνα. Κάπως έτσι βρήκε περίπου 8.000 στρέμματα αναξιοποίητης δημοτικής γης.
Στη Ρώμη ζουν περίπου 50.000 πρόβατα, και σε πάρκα όπως η Καφαρέλα οι βοσκοί έχουν συμβάσεις με τη διοίκηση για να κρατούν το χορτάρι κοντό και να ανοίγουν αντιπυρικές ζώνες.
Στο Σπόκεϊν, ένα σπίτι πληρώνει πάνω από επτά φορές περισσότερο φόρο ανά τετραγωνικό οικοπέδου από ένα άδειο οικόπεδο με την ίδια χρήση γης: ο φόρος ακινήτων τιμωρεί όποιον χτίζει. Πέντε χρόνια μετά το βραβευμένο κείμενό του για τον Henry George, ο Lars Doucet καταγράφει ότι η Βιρτζίνια και το Κεντάκι επέτρεψαν φέτος στους δήμους να φορολογούν περισσότερο τη γη και λιγότερο τα κτίρια, και ότι η Νότια Κορέα εκτιμά 500.000 οικόπεδα αναφοράς σε πέντε μήνες.
Οι δέκα μεγαλύτερες αστικές περιοχές των ΗΠΑ παράγουν το ένα τρίτο της οικονομίας της χώρας, ενώ στην ΕΕ μόλις το ένα έκτο. Από τις 82 πόλεις του κόσμου με πάνω από 5 εκατ. κατοίκους, μόνο δύο είναι στην ΕΕ: το Παρίσι και η Μαδρίτη.
Η Σιγκαπούρη, όπου φέτος πάνω από ένας στους πέντε κατοίκους είναι άνω των 65, αντιμετωπίζει την άνοια και με εργαλεία πολεοδομίας: στο Γισούν οι πολυκατοικίες έχουν χρωματικούς κωδικούς, ώστε οι ηλικιωμένοι να βρίσκουν τον δρόμο τους από τη μνήμη του χώρου και όχι των πινακίδων, και η ιδέα έγινε εθνικός οδηγός σχεδιασμού. Οι πυλωτές των πολυκατοικιών της μένουν σκόπιμα άδειες, για να τις γεμίζουν οι κάτοικοι με γυμναστική, γάμους και κηδείες.
Βιώσιμη Κινητικότητα
Στα σημερινά αρθρωτά λεωφορεία, το μπροστινό κομμάτι είναι ουσιαστικά ρυμούλκα: η μηχανή βρίσκεται πίσω και σπρώχνει, ώστε να μείνει χώρος για χαμηλό πάτωμα και επιβάτες. Η άρθρωση έχει αισθητήρες για την ταχύτητα, το τιμόνι και τη γωνία ανάμεσα στα δύο κομμάτια, και αμορτισέρ που σκληραίνουν στις μεγάλες ταχύτητες και χαλαρώνουν στις αργές στροφές.
Η Λισαβόνα αποφάσισε να αποσύρει μέσα σε 60 μέρες όλα τα κοινόχρηστα ηλεκτρικά πατίνια, ακολουθώντας το Παρίσι και τη Μαδρίτη. Ενδιαφέρον στοιχείο είναι το ότι τις 20.000 υπογραφές για δημοψήφισμα κατά των πατινιών τις είχε μαζέψει ο Αυτοκινητιστικός Όμιλος της Πορτογαλίας.
Τεχνολογία
Ο μεγαλύτερος αυτόνομος στόλος στον κόσμο μεταφέρει δέματα: η κινεζική Neolix έχει 27.000 αυτόνομα βανάκια σε 300 πόλεις. Από τον Μάρτιο κάνουν και νυχτερινή βάρδια στη Σενζέν: μέσα στον σταθμό Φουτιάν παραλαμβάνουν δέματα από drones και τα πηγαίνουν στις αποβάθρες, όπου φορτώνονται σε συρμό του μετρό για το αεροδρόμιο. Η πόλη εγκατέστησε επίσης ειδικό φωτισμό για να μην τυφλώνει τους αισθητήρες τους.
Τα Waymo μπορεί να εμπλέκονται σε 95% λιγότερα τροχαία με σοβαρούς τραυματισμούς ή νεκρούς από τους ανθρώπους οδηγούς, όμως αυτό που επαινούν σχεδόν όλοι οι επιβάτες τους δεν είναι η ασφάλεια αλλά η απουσία οδηγού: η δική τους μουσική, ο δικός τους κλιματισμός, καμία κουβέντα με αγνώστους.
Ερευνητές κατέγραψαν 84 περιπτώσεις σε 11 χώρες όπου δημόσιες υπηρεσίες πνίγηκαν από αιτήσεις, ενστάσεις και σχόλια γραμμένα με AI, από τις διαβουλεύσεις για τα τοπικά πολεοδομικά σχέδια στη Βρετανία μέχρι τις ενστάσεις για τη φορολογητέα αξία των σπιτιών στην Ολλανδία και υπομνήματα 4.000 σελίδων στα κοινωνικά δικαστήρια της Γερμανίας. Η σκωτική κυβέρνηση πλέον δεν δέχεται ενστάσεις με email για αιολικά πάρκα, γιατί την πλημμύρισαν κείμενα γραμμένα με AI. Η πιο γρήγορη άμυνα είναι να ξαναγίνει η διαδικασία ακριβή ή δύσκολη, όπως με τα παράβολα, που όμως κλείνει την πόρτα και σε όσους δεν μπορούν να πληρώσουν.
Η Ori βάζει κρεβάτια που κατεβαίνουν από το ταβάνι και ντουλάπες που μετακινούνται με ένα κουμπί σε πάνω από 1.750 αμερικανικά διαμερίσματα, και υπόσχεται στούντιο 28 τ.μ. που λειτουργούν σαν 46 τ.μ., με ενοίκιο περίπου 10% κάτω από την αγορά.
Σχετικά με τις διαβάσεις πεζών, στη Φιλοθέη και στο Ψυχικό, στις ελάχιστες διαβάσεις, τα αυτοκίνητα παρκάρουν σαν να ήταν αυτές αόρατες.
Και κάτι άλλο για τις διαβάσεις, πολύ πρακτικό: στο Μόντρεαλ, οι διαβάσεις σε διασταυρώσεις με φανάρι, όπου ο πεζός περνά μόνο με πράσινο φως, έχουν άλλο χρώμα από αυτές χωρίς φανάρι, όπου ο πεζός έχει προτεραιότητα. (Λευκό και κίτρινο).